Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan

Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan là người không khởi kiện, cũng không bị kiện, nhưng việc giải quyết vụ án có ảnh hưởng tới quyền lợi hoặc nghĩa vụ của họ, nên họ được tham gia tố tụng. Họ là một loại đương sự, có quyền giao nộp chứng cứ, đưa ra yêu cầu độc lập, tham gia hòa giải, tranh luận và kháng cáo. Bỏ sót họ là một trong những lý do phổ biến nhất khiến bản án bị hủy.

Định nghĩa theo văn bản pháp luật

Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trong vụ án dân sự là người tuy không khởi kiện, không bị kiện, nhưng việc giải quyết vụ án dân sự có liên quan đến quyền lợi, nghĩa vụ của họ nên họ được tự mình đề nghị hoặc các đương sự khác đề nghị và được Tòa án chấp nhận đưa họ vào tham gia tố tụng với tư cách là người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan.

Đoạn 1 khoản 4 Điều 68 Bộ luật Tố tụng dân sự số 92/2015/QH13 (hiệu lực từ 01/7/2016). Khoản 6 Điều 68 định nghĩa tương tự cho việc dân sự; tố tụng hình sự: Điều 65 Bộ luật Tố tụng hình sự số 101/2015/QH13.

Giải nghĩa dễ hiểu

Ba cách trở thành người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan

• Tự mình đề nghị và được Tòa chấp nhận.
• Do nguyên đơn, bị đơn đề nghị đưa vào.
• Do Tòa tự đưa vào: đoạn 2 khoản 4 Điều 68 buộc Tòa phải đưa vào nếu thấy có liên quan mà không ai đề nghị. Đây là nghĩa vụ, không phải quyền lựa chọn của Tòa.

Đứng về phía nào

Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan có thể tham gia cùng bên nguyên đơn, cùng bên bị đơn, hoặc độc lập (Điều 73). Nếu đứng về phía nguyên đơn hoặc chỉ có quyền lợi, họ có quyền, nghĩa vụ như nguyên đơn; nếu đứng về phía bị đơn hoặc chỉ có nghĩa vụ, họ có quyền, nghĩa vụ như bị đơn.

Yêu cầu độc lập

Khi không đứng về bên nào, họ được đưa ra yêu cầu độc lập nếu đủ ba điều kiện: việc giải quyết vụ án liên quan tới quyền lợi, nghĩa vụ của họ; yêu cầu có liên quan tới vụ án; giải quyết chung làm vụ án chính xác và nhanh hơn (khoản 1 Điều 201). Yêu cầu độc lập làm theo thủ tục như khởi kiện: có đơn, nộp tạm ứng án phí (Điều 202). Hạn chót là trước khi mở phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ và hòa giải. Nếu nguyên đơn và bị đơn đều rút yêu cầu mà người này giữ yêu cầu độc lập, họ trở thành nguyên đơn (khoản 2 Điều 245).

Những người hay bị bỏ sót

• Vợ hoặc chồng của bên vay khi khoản vay dùng cho nhu cầu gia đình.
• Các thành viên hộ gia đình có chung quyền sử dụng đất.
• Người đang ở, đã xây nhà trên đất tranh chấp.
• Ngân hàng nhận thế chấp tài sản đang tranh chấp.
• Những người thừa kế khác trong vụ chia di sản.
• Cơ quan đã cấp giấy chứng nhận khi Tòa xem xét hủy quyết định cá biệt (khoản 3 Điều 34).

Phân biệt người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan với bị đơn và người làm chứng

Ví dụ tình huống

Tình huống 1 (dân sự). Bà Hoa kiện ông Bình tại một Tòa án nhân dân khu vực ở Phú Thọ, đòi lại 300 m² đất cho mượn từ năm 2010. Hồ sơ cho thấy năm 2018 con trai ông Bình đã xây nhà trên một phần đất, và năm 2023 ông Bình thế chấp quyền sử dụng đất cho ngân hàng để vay 800 triệu đồng. Tòa phải đưa con trai ông Bình và ngân hàng vào với tư cách người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan, vì bản án buộc trả đất sẽ ảnh hưởng tới căn nhà và tới tài sản bảo đảm. Ngân hàng có thể đưa yêu cầu độc lập, chẳng hạn yêu cầu xử lý hợp đồng thế chấp, nhưng phải nộp trước phiên họp hòa giải. Nếu Tòa sơ thẩm bỏ sót, Tòa phúc thẩm có thể hủy bản án để xét xử lại từ đầu vì vi phạm nghiêm trọng thủ tục.

Tình huống 2 (hình sự). Bị cáo thuê ô tô của Công ty Thành Đạt rồi dùng chở gỗ lậu. Công ty không biết việc phạm tội nên là người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án: được đề nghị trả lại xe, đưa ra hợp đồng thuê làm chứng cứ, tham gia phiên tòa và kháng cáo phần quyết định xử lý vật chứng (Điều 65 BLTTHS).

Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ

• Vắng mặt tại phiên tòa lần thứ hai: không có yêu cầu độc lập thì bị xét xử vắng mặt; có yêu cầu độc lập mà vắng mặt không có người đại diện thì bị coi là từ bỏ yêu cầu độc lập (điểm b, d khoản 2 Điều 227).
• Yêu cầu độc lập bị Tòa không chấp nhận giải quyết chung: họ được khởi kiện thành vụ án khác (khoản 2 Điều 73).
• Việc dân sự cũng có người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan, ví dụ người thân trong yêu cầu tuyên bố một người mất tích (khoản 6 Điều 68).
• Hình sự: quyền yêu cầu giám định, định giá, tranh luận, kháng cáo trong phạm vi quyền lợi của mình; có nghĩa vụ có mặt theo giấy triệu tập (Điều 65 BLTTHS).

Những chỗ hay hiểu sai

• Sai: không bị kiện thì không cần quan tâm tới vụ án. Đúng: nếu đã được đưa vào tố tụng, bản án ràng buộc cả người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan; vắng mặt là tự bỏ quyền bảo vệ.
• Sai: người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan chỉ là "người ngoài", không được kháng cáo. Đúng: họ là đương sự, có quyền kháng cáo.
• Sai: yêu cầu độc lập nộp lúc nào cũng được. Đúng: phải trước phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ và hòa giải.

Thuật ngữ tiếng Anh tương đương

person with related rights and obligations là cách dịch sát; trong văn phong quốc tế có thể dùng interested party hoặc third party. Người tự xin tham gia gần với intervener; yêu cầu độc lập gần với intervention claim. Lưu ý third-party claim trong tố tụng Anh, Mỹ thường là bị đơn kéo thêm người vào để đòi bồi hoàn, không hoàn toàn tương đương.

Thuật ngữ liên quan

• Đương sự — khái niệm bao trùm nguyên đơn, bị đơn và người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan
• Nguyên đơn — người khởi kiện; người liên quan có thể trở thành nguyên đơn
• Bị đơn — người bị kiện trực tiếp
• Yêu cầu phản tố — yêu cầu tương ứng của bị đơn
• Kháng cáo — quyền của người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan
• Người làm chứng — người tham gia tố tụng nhưng không phải đương sự

Căn cứ pháp lý

• Bộ luật Tố tụng dân sự số 92/2015/QH13: Điều 34, 68, 70, 73, 200–202, 227, 245, 271 — còn hiệu lực, sửa đổi bởi Luật số 85/2025/QH15.
• Bộ luật Tố tụng hình sự số 101/2015/QH13: Điều 65 — sửa đổi bởi Luật số 99/2025/QH15.

Hỏi đáp nhanh

Làm sao để được tham gia vụ án mà mình không phải nguyên đơn, bị đơn?

Làm đơn gửi Tòa đang giải quyết, trình bày vì sao kết quả vụ án ảnh hưởng tới quyền lợi, nghĩa vụ của mình, kèm chứng cứ. Đương sự khác cũng có thể đề nghị đưa mình vào. Nếu không ai đề nghị mà thấy có liên quan, Tòa phải tự đưa vào (khoản 4 Điều 68 BLTTDS).

Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan có được kháng cáo không?

Có. Họ là đương sự nên được kháng cáo bản án, quyết định sơ thẩm (Điều 271 BLTTDS). Trong vụ án hình sự, họ được kháng cáo những phần bản án trực tiếp liên quan đến quyền lợi, nghĩa vụ của mình (điểm g khoản 2 Điều 65 BLTTHS).

Hạn chót đưa ra yêu cầu độc lập là khi nào?

Trước thời điểm mở phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ và hòa giải (khoản 2 Điều 201 BLTTDS). Quá mốc này, yêu cầu có thể không được giải quyết trong vụ án đó và phải khởi kiện thành vụ án khác.