Khởi kiện

Khởi kiện là việc cơ quan, tổ chức, cá nhân gửi đơn yêu cầu Tòa án có thẩm quyền giải quyết một tranh chấp để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình hoặc của người khác, lợi ích công cộng, lợi ích của Nhà nước. Trong tố tụng dân sự, khởi kiện là hành vi mở ra vụ án: Tòa án chỉ giải quyết khi có đơn và chỉ trong phạm vi những gì đơn yêu cầu.

Định nghĩa theo văn bản pháp luật

Bộ luật Tố tụng dân sự không có điều giải thích từ ngữ riêng cho chữ "khởi kiện", nhưng xác định quyền khởi kiện tại Điều 186:

Cơ quan, tổ chức, cá nhân có quyền tự mình hoặc thông qua người đại diện hợp pháp khởi kiện vụ án (sau đây gọi chung là người khởi kiện) tại Tòa án có thẩm quyền để yêu cầu bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.

Điều 186 Bộ luật Tố tụng dân sự số 92/2015/QH13 (hiệu lực từ 01/7/2016; sửa đổi, bổ sung nhiều lần, gần nhất bởi Luật số 85/2025/QH15, hiệu lực từ 01/7/2025)

Giải nghĩa dễ hiểu

Muốn đơn được thụ lý, người khởi kiện phải qua đủ năm "cửa" mà Thẩm phán kiểm tra trong 05 ngày làm việc kể từ khi được phân công xem đơn (Điều 191 khoản 3).

1. Có quyền khởi kiện và đủ năng lực tố tụng

Người kiện phải là người có quyền lợi bị xâm phạm, hoặc chủ thể được luật cho kiện thay người khác (Điều 187). Từ đủ 18 tuổi thì tự đứng đơn; từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi chỉ tự kiện về quan hệ lao động hoặc giao dịch bằng tài sản riêng; còn lại do người đại diện hợp pháp đứng đơn (Điều 69).

2. Vụ việc thuộc thẩm quyền của Tòa án và đúng Tòa

Tranh chấp dân sự, hôn nhân gia đình, kinh doanh thương mại, lao động (Điều 26, 28, 30, 32) từ 01/7/2025 đều xử sơ thẩm tại Tòa án nhân dân khu vực (Điều 35 sửa đổi). Theo lãnh thổ: Tòa nơi bị đơn cư trú, làm việc, có trụ sở; tranh chấp bất động sản thì chỉ Tòa nơi có bất động sản (Điều 39). Nộp nhầm Tòa thì đơn được chuyển, không mất.

3. Sự việc chưa được giải quyết bằng bản án, quyết định có hiệu lực

Một tranh chấp đã có bản án có hiệu lực thì không kiện lại được, trừ các loại luật cho kiện lại khi trước đó Tòa chưa chấp nhận: xin ly hôn, thay đổi nuôi con, thay đổi mức cấp dưỡng, đòi tài sản cho mượn, cho ở nhờ… (Điều 192 khoản 1 điểm c).

4. Đã qua thủ tục tiền tố tụng bắt buộc (nếu luật đòi)

Gặp nhiều nhất: tranh chấp "ai có quyền sử dụng đất" phải hòa giải tại Ủy ban nhân dân cấp xã nơi có đất (Điều 235 khoản 2 Luật Đất đai 2024); tranh chấp lao động cá nhân phải qua hòa giải viên lao động, trừ bị sa thải, bị đơn phương chấm dứt hợp đồng, đòi trợ cấp, bảo hiểm xã hội… (Điều 188 khoản 1 Bộ luật Lao động 2019). Thiếu bước này là "chưa có đủ điều kiện khởi kiện", đơn bị trả lại (Điều 192 khoản 1 điểm b).

5. Đơn đúng hình thức và nộp tạm ứng án phí

Đơn phải đủ nội dung tại Điều 189 khoản 4; thiếu thì được yêu cầu sửa trong thời hạn không quá 01 tháng (có thể gia hạn 15 ngày). Sau khi nhận giấy báo, người khởi kiện có 07 ngày để nộp tạm ứng án phí và nộp biên lai cho Tòa (Điều 195), trừ người được miễn.

Thời hiệu không nằm trong năm cửa này (xem phần hiểu sai bên dưới).

Phân biệt khởi kiện với yêu cầu giải quyết việc dân sự

Ví dụ tình huống

Tình huống 1 — đòi tiền vay. Ngày 05/3/2024, bà Lan (ở Hà Nội) cho ông Hưng (ở Đà Nẵng) vay 300 triệu đồng, hẹn trả ngày 05/3/2025. Đến hạn ông Hưng không trả. Thời hiệu khởi kiện tranh chấp hợp đồng là 03 năm kể từ ngày bà Lan biết quyền lợi bị xâm phạm (Điều 429 Bộ luật Dân sự), tức tính từ ngày sau ngày đến hạn trả. Ngày 10/01/2026 ông Hưng chuyển trả 50 triệu đồng: việc thực hiện một phần nghĩa vụ làm thời hiệu bắt đầu lại từ 11/01/2026 (Điều 157). Bà Lan nộp đơn tại Tòa án nhân dân khu vực có thẩm quyền nơi ông Hưng cư trú ở Đà Nẵng; muốn kiện ở Hà Nội thì hai bên phải có thỏa thuận bằng văn bản chọn Tòa nơi nguyên đơn cư trú (Điều 39 khoản 1 điểm b). Với yêu cầu 250 triệu đồng tiền gốc, án phí dự tính 5% là 12,5 triệu đồng, tạm ứng 50% là 6,25 triệu đồng. Tranh chấp vay tiền không phải hòa giải ở xã trước.

Tình huống 2 — ranh giới đất. Anh Tâm ở một xã của tỉnh Lâm Đồng tranh chấp dải đất rộng 1,2 m với hộ bên cạnh, nộp đơn thẳng lên Tòa và bị trả lại vì chưa hòa giải tại Ủy ban nhân dân xã. Hội đồng hòa giải ở xã phải làm xong trong 30 ngày; có biên bản hòa giải không thành, anh nộp lại đơn kèm biên bản tại Tòa án nhân dân khu vực nơi có đất.

Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ

• Kiện thay người khác: Hội Liên hiệp phụ nữ, cơ quan quản lý nhà nước về gia đình, trẻ em (vụ hôn nhân gia đình); tổ chức đại diện tập thể lao động; tổ chức xã hội bảo vệ người tiêu dùng (Điều 187).
• Gộp yêu cầu: một đơn được kiện nhiều người về nhiều quan hệ pháp luật có liên quan với nhau (Điều 188).
• Ngày khởi kiện là ngày nộp tại Tòa, ngày dấu bưu chính nơi gửi hoặc ngày gửi trực tuyến (Điều 190). Vụ sắp hết thời hiệu nên gửi bảo đảm, giữ biên nhận. Đơn bị chuyển Tòa vì sai thẩm quyền vẫn giữ ngày khởi kiện ban đầu.
• Hòa giải trước khi thụ lý theo Luật Hòa giải, đối thoại tại Tòa án 2020: thời gian này không tính vào thời hiệu (Điều 16 khoản 9).
• Từ 01/7/2025, khiếu nại việc trả lại đơn dừng ở Chánh án Tòa án trên một cấp trực tiếp; quyết định này là cuối cùng (Điều 194 sửa đổi).

Những chỗ hay hiểu sai

• Sai: phải kiện ở Tòa nơi mình ở. Đúng: nguyên tắc là Tòa nơi bị đơn cư trú; nơi nguyên đơn chỉ được chọn khi có thỏa thuận bằng văn bản hoặc thuộc Điều 40 (bồi thường ngoài hợp đồng, cấp dưỡng, người lao động kiện…).
• Sai: hết thời hiệu thì Tòa không nhận đơn. Đúng: Tòa vẫn thụ lý; chỉ đình chỉ khi bên kia yêu cầu áp dụng thời hiệu trước khi Tòa sơ thẩm ra bản án.
• Sai: đã rút đơn thì mất quyền kiện. Đúng: rút toàn bộ yêu cầu dẫn tới đình chỉ nhưng vẫn được khởi kiện lại (Điều 218 khoản 1); có điều thời hiệu vẫn chạy trong lúc đó.
• Sai: cứ đòi thật nhiều cho chắc. Đúng: phần yêu cầu bị bác thì người khởi kiện chịu án phí trên phần đó (Điều 147 khoản 1).
• Sai: mọi tranh chấp dính tới đất đều phải hòa giải ở xã. Đúng: chỉ tranh chấp xác định ai có quyền sử dụng đất; tranh chấp hợp đồng chuyển nhượng, thừa kế quyền sử dụng đất, chia tài sản chung vợ chồng là đất thì không bắt buộc (hướng dẫn tại Nghị quyết 04/2017/NQ-HĐTP).

Thuật ngữ tiếng Anh tương đương

• to file a lawsuit, to bring an action, to sue — các cách nói thông dụng cho "khởi kiện". Văn bản trang trọng hay dùng to initiate civil proceedings.
• right to sue / standing — quyền khởi kiện. "Standing" là khái niệm của hệ thống án lệ Anh – Mỹ, hẹp hơn; khi dịch Điều 186 nên dùng "right to initiate a lawsuit".
• Không dịch "khởi kiện" là to prosecute: chữ này gắn với truy tố hình sự.

Thuật ngữ liên quan

• Đơn khởi kiện — văn bản bắt buộc để khởi kiện, nội dung theo Điều 189
• Thụ lý vụ án — bước Tòa nhận vụ án vào sổ sau khi có biên lai tạm ứng án phí
• Thời hiệu khởi kiện — thời hạn được quyền kiện
• Án phí — khoản tiền người thua kiện chịu, tạm ứng khi nộp đơn
• Thẩm quyền của tòa án — xác định nộp đơn ở Tòa nào
• Nguyên đơn — tư cách của người khởi kiện trong vụ án
• Hòa giải tranh chấp đất đai — điều kiện tiền tố tụng của tranh chấp ai có quyền sử dụng đất
• Việc dân sự — thủ tục dành cho yêu cầu không có tranh chấp

Căn cứ pháp lý

• Bộ luật Tố tụng dân sự số 92/2015/QH13: Điều 4, 5, 39, 40, 69, 186–195, 217, 218 — còn hiệu lực
• Luật số 85/2025/QH15 sửa đổi Bộ luật Tố tụng dân sự (Điều 35, 37, 41, 194…) — hiệu lực từ 01/7/2025
• Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13: Điều 149–157, 429 — còn hiệu lực
• Luật Đất đai số 31/2024/QH15: Điều 235, 236 — hiệu lực từ 01/8/2024
• Bộ luật Lao động số 45/2019/QH14: Điều 188, 190 — còn hiệu lực
• Luật Hòa giải, đối thoại tại Tòa án số 58/2020/QH14 (sửa đổi bởi Luật số 85/2025/QH15) — còn hiệu lực
• Nghị quyết 04/2017/NQ-HĐTP hướng dẫn Điều 192 Bộ luật Tố tụng dân sự (trả lại đơn, nộp đơn lại)

Hỏi đáp nhanh

Khởi kiện có bắt buộc phải thuê luật sư không?

Không. Cá nhân có đủ năng lực hành vi tố tụng dân sự tự làm đơn, tự nộp và tự tham gia tố tụng được. Có thể nhờ người khác viết hộ đơn hoặc ủy quyền cho người khác thay mình tham gia tố tụng; riêng việc ly hôn thì không được ủy quyền cho người khác thay mình (Điều 85 khoản 4 BLTTDS).

Bên kia đã bỏ trốn, không biết ở đâu thì có kiện được không?

Được. Đơn ghi địa chỉ cuối cùng của bị đơn. Nếu đã ghi đúng địa chỉ mà bị đơn thay đổi nơi ở không báo, nhằm trốn tránh nghĩa vụ, Thẩm phán không trả đơn mà xác định bị đơn cố tình giấu địa chỉ và vẫn thụ lý, giải quyết (Điều 192 khoản 1 điểm e BLTTDS).

Nộp đơn rồi bên kia trả tiền thì xử lý thế nào?

Người khởi kiện có quyền rút đơn. Rút trước khi thụ lý thì Tòa trả lại đơn; rút sau khi thụ lý thì Tòa đình chỉ giải quyết vụ án và trả lại tiền tạm ứng án phí. Nếu bên kia mới trả một phần, có thể rút phần đã nhận và giữ phần còn lại.

Từ 01/7/2025 nộp đơn khởi kiện vụ án dân sự ở Tòa nào?

Ở Tòa án nhân dân khu vực có thẩm quyền theo lãnh thổ, thường là nơi bị đơn cư trú, làm việc hoặc có trụ sở. Tòa án nhân dân cấp huyện đã không còn; Tòa án nhân dân cấp tỉnh chỉ xử phúc thẩm, giám đốc thẩm, tái thẩm đối với vụ án dân sự.