Khởi kiện vụ án hành chính

Khởi kiện vụ án hành chính là việc cơ quan, tổ chức, cá nhân làm đơn yêu cầu Tòa án xem xét tính hợp pháp của quyết định hành chính, hành vi hành chính, quyết định kỷ luật buộc thôi việc và một số quyết định khác mà mình cho là xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp. Khác với khiếu nại, người phán xử là Tòa án độc lập với cơ quan bị kiện. Từ 01/7/2025, mọi vụ án hành chính sơ thẩm do Tòa án nhân dân khu vực giải quyết.

Định nghĩa theo văn bản pháp luật

Cơ quan, tổ chức, cá nhân có quyền khởi kiện vụ án đối với quyết định hành chính, hành vi hành chính, quyết định kỷ luật buộc thôi việc trong trường hợp không đồng ý với quyết định, hành vi đó hoặc đã khiếu nại với người có thẩm quyền giải quyết, nhưng hết thời hạn giải quyết theo quy định của pháp luật mà khiếu nại không được giải quyết hoặc đã được giải quyết nhưng không đồng ý với việc giải quyết khiếu nại về quyết định, hành vi đó.

Khoản 1 Điều 115 Luật Tố tụng hành chính số 93/2015/QH13 (sửa đổi bởi Luật 55/2019/QH14, Luật 34/2024/QH15 và Luật 85/2025/QH15 có hiệu lực từ 01/7/2025).

Giải nghĩa dễ hiểu

Kiện được cái gì (Điều 30)

• Quyết định hành chính, hành vi hành chính, trừ loại thuộc bí mật nhà nước về quốc phòng, an ninh, ngoại giao; quyết định của Tòa án khi xử lý hành vi cản trở tố tụng; quyết định, hành vi mang tính nội bộ.
• Quyết định kỷ luật buộc thôi việc công chức giữ chức vụ dưới Thứ trưởng và tương đương (khoản 2 Điều 30, sửa năm 2025).
• Quyết định giải quyết khiếu nại về quyết định xử lý vụ việc cạnh tranh; danh sách cử tri.

Quyết định hành chính bị kiện phải làm phát sinh, thay đổi, hạn chế, chấm dứt quyền, lợi ích hoặc tạo nghĩa vụ cho người khởi kiện (khoản 2 Điều 3). Công văn trả lời, hướng dẫn chung thường không phải quyết định bị kiện.

Thời hiệu (Điều 116)

• 01 năm kể từ ngày nhận được hoặc biết được quyết định, hành vi, quyết định kỷ luật buộc thôi việc.
• Nếu đã khiếu nại đúng quy định: 01 năm kể từ ngày nhận quyết định giải quyết khiếu nại lần đầu, lần hai, hoặc kể từ ngày hết hạn giải quyết mà không được trả lời.
• 30 ngày với quyết định giải quyết khiếu nại về vụ việc cạnh tranh; danh sách cử tri thì trước ngày bầu cử 05 ngày.
• Thời gian có sự kiện bất khả kháng, trở ngại khách quan không tính vào thời hiệu.

Tòa án nào (Điều 31, 32 sửa bởi Luật 85/2025/QH15)

• Quyết định, hành vi của cơ quan nhà nước cấp xã: Tòa án nhân dân khu vực có thẩm quyền theo lãnh thổ nơi đó.
• Cơ quan cấp tỉnh trở xuống khác: người khởi kiện cùng tỉnh với người bị kiện thì kiện tại Tòa án nơi mình cư trú, làm việc, đặt trụ sở; khác tỉnh thì tại Tòa án nơi quyết định, hành vi tác động đến quyền lợi.
• Bộ, cơ quan trung ương: Tòa án nhân dân khu vực nơi người khởi kiện cư trú, có trụ sở.
• Tòa án nhân dân cấp tỉnh xét xử phúc thẩm và giám đốc thẩm, tái thẩm bản án của Tòa án khu vực.

Phân biệt khởi kiện vụ án hành chính với khiếu nại

Ví dụ tình huống

Tình huống 1. Ngày 15/7/2026, ông Mai Văn Lộc ở xã Hòa Phú nhận quyết định thu hồi đất do UBND tỉnh ban hành (khoản 1 Điều 14 Nghị định 49/2026/NĐ-CP). Ông không khiếu nại mà muốn kiện ngay. Thời hiệu khởi kiện kéo dài đến hết ngày 15/7/2027. Vì ông cư trú cùng tỉnh với người bị kiện, ông nộp đơn tại Tòa án nhân dân khu vực nơi mình cư trú (điểm a khoản 2 Điều 31), trực tiếp, qua bưu điện hoặc trực tuyến; ngày khởi kiện là ngày nộp đơn hoặc ngày đóng dấu bưu điện nơi gửi (Điều 120). Trong đơn ông phải cam đoan không đồng thời khiếu nại (điểm g khoản 1 Điều 118). Nhận thông báo, ông nộp tạm ứng án phí 300.000 đồng trong 10 ngày.

Tình huống 2. Công ty TNHH Phần mềm Hải Âu có trụ sở tại Đà Nẵng không đồng ý quyết định của một Bộ thu hồi giấy phép của công ty. Theo khoản 3 Điều 31, công ty kiện tại Tòa án nhân dân khu vực có thẩm quyền theo lãnh thổ nơi đặt trụ sở ở Đà Nẵng, không phải ra Hà Nội. Bản án sơ thẩm bị kháng cáo sẽ được Tòa án nhân dân thành phố Đà Nẵng xét xử phúc thẩm.

Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ

• Đơn khởi kiện (Điều 118): ngày làm đơn; Tòa án được yêu cầu; thông tin các bên; nội dung quyết định hoặc diễn biến hành vi; quyết định giải quyết khiếu nại (nếu có); yêu cầu; cam đoan không đồng thời khiếu nại; kèm tài liệu, chứng cứ.
• Xử lý đơn: trong 03 ngày làm việc Chánh án phân công Thẩm phán; trong 03 ngày làm việc tiếp theo Thẩm phán yêu cầu sửa đổi, thụ lý, chuyển hoặc trả lại đơn (Điều 121). Bị trả lại thì khiếu nại trong 07 ngày (Điều 124).
• Vừa khiếu nại vừa khởi kiện: Tòa án yêu cầu chọn một nơi giải quyết (Điều 33).
• Án phí: 300.000 đồng; đối thoại thành trước phiên tòa chỉ chịu 50%; người bị kiện chịu án phí nếu yêu cầu khởi kiện được chấp nhận (Điều 32 Nghị quyết 326/2016/UBTVQH14).
• Yêu cầu bồi thường có thể đưa vào cùng vụ án; người yêu cầu bồi thường không phải nộp tạm ứng án phí dân sự sơ thẩm (khoản 2 Điều 31 Nghị quyết 326/2016/UBTVQH14).

Những chỗ hay hiểu sai

• Sai: kiện ủy ban tỉnh thì phải nộp đơn ở Tòa án tỉnh. Đúng: từ 01/7/2025, Tòa án nhân dân khu vực xét xử sơ thẩm mọi khiếu kiện hành chính, kể cả với quyết định của UBND tỉnh, của Bộ.
• Sai: thời hiệu khởi kiện 90 ngày như khiếu nại. Đúng: thời hiệu khởi kiện là 01 năm.
• Sai: có thể kiện văn bản quy phạm pháp luật vì nó gây thiệt hại. Đúng: Tòa án không xét văn bản quy phạm; chỉ xét quyết định cá biệt áp dụng văn bản đó, và có thể kiến nghị sửa, bãi bỏ văn bản trái luật (Điều 112).

Thuật ngữ tiếng Anh tương đương

Khởi kiện vụ án hành chính là initiation of an administrative lawsuit; vụ án hành chính là administrative case; người khởi kiện là plaintiff (hoặc petitioner), người bị kiện là defendant; thời hiệu khởi kiện là statute of limitations. Hệ common law gọi cơ chế tương tự là judicial review of administrative action; khi dịch văn bản Việt Nam nên giữ administrative lawsuit vì thủ tục ở đây là một vụ án đầy đủ chứ không chỉ xem xét tính hợp pháp.

Thuật ngữ liên quan

• Khiếu nại — con đường song song trong hệ thống hành chính
• Quyết định hành chính — đối tượng khởi kiện phổ biến nhất
• Đơn khởi kiện — nội dung bắt buộc của đơn
• Thời hiệu khởi kiện — so sánh các loại vụ án
• Án phí — mức và người phải chịu
• Thẩm quyền của tòa án — Tòa án khu vực, Tòa án tỉnh sau cải cách 2025

Căn cứ pháp lý

• Luật Tố tụng hành chính số 93/2015/QH13, sửa đổi bởi Luật 55/2019/QH14, Luật 34/2024/QH15, Luật 85/2025/QH15 (hiệu lực 01/7/2025): Điều 3, 30, 31, 31a, 32, 33, 112, 115–124.
• Nghị quyết 05/2025/NQ-HĐTP hướng dẫn thẩm quyền Tòa án nhân dân khu vực trong vụ án hành chính.
• Nghị quyết 326/2016/UBTVQH14 về án phí, lệ phí Tòa án: Điều 7, 30–32, Danh mục án phí.
• Luật Khiếu nại số 02/2011/QH13 (sửa đổi đến 2025): Điều 7, 33, 42.

Hỏi đáp nhanh

Kiện ủy ban mà thua thì tốn bao nhiêu tiền?

Án phí hành chính sơ thẩm là 300.000 đồng, phúc thẩm 300.000 đồng (Danh mục kèm Nghị quyết 326/2016/UBTVQH14). Người khởi kiện thua thì chịu án phí; người bị kiện thua thì chịu án phí. Nếu đối thoại thành trước khi mở phiên tòa, các bên chỉ chịu 50% mức án phí. Yêu cầu bồi thường thiệt hại kèm theo thì có thể phát sinh án phí dân sự.

Có bắt buộc phải khiếu nại trước khi kiện không?

Không bắt buộc. Người dân được chọn khởi kiện ngay (khoản 1 Điều 7 Luật Khiếu nại). Nếu đã khiếu nại thì thời hiệu khởi kiện 01 năm tính từ ngày nhận quyết định giải quyết khiếu nại, hoặc từ ngày hết hạn giải quyết mà không được trả lời (khoản 3 Điều 116 Luật Tố tụng hành chính).

Đang kiện thì quyết định bị kiện có tạm dừng thi hành không?

Không tự động dừng. Người khởi kiện có thể đề nghị Tòa án áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời, như tạm đình chỉ thi hành quyết định hành chính, nếu việc thi hành gây hậu quả khó khắc phục. Đồng thời vẫn có thể đề nghị người có thẩm quyền tạm đình chỉ theo luật chuyên ngành.