Thẩm quyền của tòa án

Thẩm quyền của tòa án là phạm vi những vụ việc mà một Tòa án cụ thể được quyền thụ lý và giải quyết. Để biết nộp đơn ở đâu, phải trả lời lần lượt ba câu: việc này có thuộc Tòa án không (thẩm quyền theo loại việc), Tòa cấp nào xử (thẩm quyền theo cấp), và Tòa ở địa phương nào (thẩm quyền theo lãnh thổ). Nộp sai thì bị trả lại đơn hoặc bị chuyển hồ sơ.

Định nghĩa theo văn bản pháp luật

Luật không định nghĩa chung mà quy định từng loại thẩm quyền. Quy định nền tảng sau cải cách tổ chức Tòa án năm 2025:

Tòa án nhân dân khu vực có thẩm quyền giải quyết theo thủ tục sơ thẩm những tranh chấp quy định tại các điều 26, 28, 30 và 32 của Bộ luật này; giải quyết những yêu cầu quy định tại các điều 27, 29, 31 và 33 của Bộ luật này, trừ yêu cầu hủy phán quyết trọng tài, đăng ký phán quyết trọng tài vụ việc thuộc thẩm quyền giải quyết của một số Tòa án nhân dân cấp tỉnh theo quy định tại khoản 2 Điều 37 của Bộ luật này.

Điều 35 Bộ luật Tố tụng dân sự số 92/2015/QH13, sửa đổi bởi khoản 2 Điều 1 Luật số 85/2025/QH15 (hiệu lực từ 01/7/2025).

Giải nghĩa dễ hiểu

1. Theo loại việc

Tòa án giải quyết tranh chấp và yêu cầu về dân sự, hôn nhân gia đình, kinh doanh thương mại, lao động (Điều 26–33 BLTTDS); vụ án hành chính (Luật Tố tụng hành chính); vụ án hình sự. Có việc thuộc cơ quan khác hoặc cho đương sự chọn: tranh chấp đất đai mà không có giấy chứng nhận, không có giấy tờ về quyền sử dụng đất thì đương sự chọn cơ quan hành chính có thẩm quyền hoặc Tòa án (Điều 236 Luật Đất đai 2024); tranh chấp có thỏa thuận trọng tài hợp lệ thì Tòa phải từ chối thụ lý.

2. Theo cấp (từ 01/7/2025)

• Tòa án nhân dân khu vực: xử sơ thẩm toàn bộ vụ việc dân sự, kể cả vụ có đương sự, tài sản ở nước ngoài và vụ có yêu cầu hủy quyết định cá biệt (khoản 4 Điều 34 cũ, vốn đẩy loại này lên cấp tỉnh, đã bị bãi bỏ); xử sơ thẩm vụ án hành chính, kể cả khiếu kiện quyết định của Bộ, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh (Điều 31 Luật Tố tụng hành chính sửa đổi); xử sơ thẩm vụ án hình sự có mức cao nhất của khung hình phạt đến 20 năm tù (khoản 1 Điều 268 BLTTHS).
• Tòa án nhân dân cấp tỉnh: phúc thẩm, giám đốc thẩm, tái thẩm bản án của Tòa khu vực; sơ thẩm các vụ hình sự còn lại và vụ phức tạp, nhạy cảm; một số Tòa cấp tỉnh giải quyết yêu cầu hủy phán quyết trọng tài, đăng ký phán quyết trọng tài vụ việc (Điều 37 BLTTDS).
• Tòa án nhân dân tối cao: giám đốc thẩm, tái thẩm bản án của Tòa cấp tỉnh; Tòa Phúc thẩm của Tòa án nhân dân tối cao xử phúc thẩm một số vụ hình sự.

Không còn Tòa án cấp huyện và Tòa án cấp cao. Bên trong Tòa khu vực có các Tòa chuyên trách: Dân sự, Kinh tế, Gia đình và người chưa thành niên, Hành chính, Hình sự; Tòa Sở hữu trí tuệ và Tòa Phục hồi, phá sản (tên mới của Tòa Phá sản từ 01/3/2026) chỉ có ở một số Tòa khu vực (Điều 36 BLTTDS sửa đổi; Điều 60 Luật Tổ chức Tòa án nhân dân sửa đổi).

3. Theo lãnh thổ

• Mặc định: Tòa nơi bị đơn cư trú, làm việc hoặc có trụ sở (điểm a khoản 1 Điều 39).
• Các bên thỏa thuận bằng văn bản chọn Tòa nơi nguyên đơn cư trú, có trụ sở (điểm b).
• Bất động sản: chỉ Tòa nơi có bất động sản (điểm c), không thỏa thuận khác được.
• Nguyên đơn được chọn trong các trường hợp ở Điều 40: không biết bị đơn ở đâu, tranh chấp hợp đồng (nơi thực hiện hợp đồng), bồi thường ngoài hợp đồng (nơi xảy ra thiệt hại), người lao động kiện (nơi mình cư trú, làm việc), cấp dưỡng, nhiều bị đơn ở nhiều nơi.

Phân biệt thẩm quyền theo cấp với thẩm quyền theo lãnh thổ

Ví dụ tình huống

Bà Nga ở phường Ninh Kiều, thành phố Cần Thơ, ký hợp đồng thuê kho với công ty có trụ sở tại Hà Nội; kho đặt tại tỉnh Vĩnh Long. Công ty nợ 18 tháng tiền thuê, tổng 540 triệu đồng.

• Theo loại việc: tranh chấp hợp đồng thuê tài sản, thuộc Tòa án (Điều 26 hoặc 30 BLTTDS tùy mục đích lợi nhuận của hai bên).
• Theo cấp: Tòa án nhân dân khu vực, dù giá trị lớn.
• Theo lãnh thổ: mặc định Tòa khu vực có thẩm quyền tại nơi công ty đặt trụ sở ở Hà Nội. Nhưng đây là tranh chấp hợp đồng nên bà được chọn Tòa khu vực nơi hợp đồng được thực hiện, tức nơi có kho ở Vĩnh Long (điểm g khoản 1 Điều 40).

Nếu bà nộp nhầm ở Cần Thơ, Tòa sẽ trả lại đơn. Nếu Tòa đã thụ lý rồi mới phát hiện, Tòa chuyển hồ sơ cho Tòa có thẩm quyền và xóa tên vụ án; đương sự được khiếu nại trong 03 ngày làm việc, quyết định của Chánh án là cuối cùng (khoản 1 Điều 41).

Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ

• Thẩm quyền riêng biệt của Tòa án Việt Nam với vụ có yếu tố nước ngoài: bất động sản trên lãnh thổ Việt Nam, ly hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài khi cả hai cư trú tại Việt Nam… (Điều 470).
• Thay đổi nơi cư trú sau khi thụ lý không làm thay đổi thẩm quyền (khoản 3 Điều 39).
• Vụ án hành chính: người khởi kiện và người bị kiện cùng tỉnh thì Tòa khu vực nơi người khởi kiện cư trú; khác tỉnh thì Tòa nơi quyết định hành chính làm phát sinh, thay đổi quyền lợi của người khởi kiện (khoản 2 Điều 31 Luật Tố tụng hành chính sửa đổi).

Những chỗ hay hiểu sai

• Sai: vụ tiền tỷ, vụ có người nước ngoài phải kiện lên Tòa tỉnh. Đúng: từ 01/7/2025 đều xử sơ thẩm ở Tòa khu vực.
• Sai: nộp đơn ở "Tòa án huyện" nơi mình ở. Đúng: không còn Tòa cấp huyện; phải xác định Tòa khu vực có phạm vi lãnh thổ bao gồm xã, phường liên quan.
• Sai: hai bên thỏa thuận chọn Tòa nào cũng được. Đúng: chỉ được thỏa thuận chọn Tòa nơi nguyên đơn cư trú, có trụ sở; tranh chấp bất động sản không được thỏa thuận.

Thuật ngữ tiếng Anh tương đương

jurisdiction of the court; thẩm quyền theo loại việc là subject-matter jurisdiction, theo cấp là jurisdiction by court level (hoặc hierarchical jurisdiction), theo lãnh thổ là territorial jurisdiction; nơi nộp đơn trong tài liệu Hoa Kỳ gọi là venue. Thẩm quyền riêng biệt là exclusive jurisdiction.

Thuật ngữ liên quan

• Sơ thẩm — cấp xét xử gắn với Tòa khu vực
• Phúc thẩm — thẩm quyền của Tòa cấp tỉnh
• Khởi kiện — phải xác định đúng Tòa trước khi nộp đơn
• Thụ lý vụ án — Tòa kiểm tra thẩm quyền khi nhận đơn
• Đơn khởi kiện — ghi tên Tòa nhận đơn
• Thỏa thuận trọng tài — loại trừ thẩm quyền của Tòa
• Tranh chấp đất đai — trường hợp đương sự được chọn Tòa hoặc cơ quan hành chính

Căn cứ pháp lý

• Bộ luật Tố tụng dân sự số 92/2015/QH13: Điều 26–41, 470 — sửa đổi bởi Luật số 85/2025/QH15 (Điều 35–38, 41; bãi bỏ khoản 4 Điều 34), hiệu lực từ 01/7/2025.
• Luật Tố tụng hành chính số 93/2015/QH13: Điều 31, 31a, 32, 32a — sửa đổi bởi Luật số 85/2025/QH15.
• Bộ luật Tố tụng hình sự số 101/2015/QH13: Điều 268 — sửa đổi bởi Luật số 99/2025/QH15.
• Luật Tổ chức Tòa án nhân dân số 34/2024/QH15, sửa đổi bởi Luật số 81/2025/QH15: Điều 4, 59, 60.
• Luật Đất đai số 31/2024/QH15: Điều 236.

Hỏi đáp nhanh

Kiện đòi tiền một người ở tỉnh khác thì nộp đơn ở đâu?

Mặc định là Tòa án nhân dân khu vực nơi bị đơn cư trú, làm việc (điểm a khoản 1 Điều 39 BLTTDS). Hai bên có thể thỏa thuận bằng văn bản chọn Tòa nơi nguyên đơn cư trú; nếu tranh chấp phát sinh từ hợp đồng, nguyên đơn được chọn Tòa nơi hợp đồng được thực hiện (điểm g khoản 1 Điều 40).

Tranh chấp nhà đất thì có được kiện ở nơi mình ở không?

Không. Đối tượng tranh chấp là bất động sản thì chỉ Tòa án nơi có bất động sản có thẩm quyền (điểm c khoản 1 Điều 39 BLTTDS); các bên cũng không thỏa thuận khác được.

Đang kiện thì bị đơn chuyển nhà sang tỉnh khác, vụ án có phải chuyển Tòa không?

Không. Vụ án đã thụ lý đúng thẩm quyền theo lãnh thổ thì Tòa đó tiếp tục giải quyết dù đương sự thay đổi nơi cư trú, trụ sở (khoản 3 Điều 39 BLTTDS).

Hai Tòa cùng từ chối hoặc cùng giành giải quyết thì ai quyết?

Tranh chấp giữa các Tòa án nhân dân khu vực trong cùng tỉnh do Chánh án Tòa án nhân dân cấp tỉnh giải quyết; giữa các Tòa khu vực khác tỉnh hoặc giữa các Tòa cấp tỉnh do Chánh án Tòa án nhân dân tối cao giải quyết (Điều 41 BLTTDS sửa đổi năm 2025).