Án lệ là phần lập luận, phán quyết trong một bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực được Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao chọn ra và Chánh án TANDTC công bố, để các Tòa án áp dụng khi gặp vụ việc có tình huống pháp lý tương tự. Án lệ giúp các Tòa xử giống nhau ở những chỗ luật còn hiểu khác nhau.
Định nghĩa theo văn bản pháp luật
Án lệ được Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao lựa chọn và được Chánh án Tòa án nhân dân tối cao công bố để nghiên cứu, tham khảo, áp dụng trong xét xử, giải quyết vụ án, vụ việc.
Khoản 1 Điều 32 Luật Tổ chức Tòa án nhân dân số 34/2024/QH15 (hiệu lực từ 01/01/2025; sửa đổi theo Luật số 81/2025/QH15)
Khoản 2 cùng điều giao Hội đồng Thẩm phán TANDTC hướng dẫn việc lựa chọn, công bố, áp dụng án lệ. Văn bản hướng dẫn đang được viện dẫn trong các quyết định công bố án lệ là Nghị quyết 04/2019/NQ-HĐTP ngày 18/6/2019; Nghị quyết này định nghĩa án lệ là lập luận, phán quyết trong bản án, quyết định đã có hiệu lực của Tòa án về một vụ việc cụ thể được lựa chọn, công bố (tóm lược).
Giải nghĩa dễ hiểu
Án lệ được chọn thế nào
- Nguồn: bản án, quyết định đã có hiệu lực; nhiều án lệ lấy từ quyết định giám đốc thẩm của Hội đồng Thẩm phán TANDTC (như Án lệ 71, 72/2024/AL), nhưng cũng có án lệ lấy từ bản án phúc thẩm của Tòa cấp tỉnh (như Án lệ 57/2023/AL). Từ 01/7/2025, Tòa án nhân dân khu vực, cấp tỉnh và Tòa Phúc thẩm TANDTC đều có nhiệm vụ "đề xuất án lệ" (Luật Tổ chức TAND sửa đổi năm 2025).
- Tiêu chí (tóm lược theo Nghị quyết 04/2019/NQ-HĐTP): làm rõ quy định pháp luật còn có cách hiểu khác nhau, hoặc thể hiện lẽ công bằng ở chỗ chưa có điều luật; có tính chuẩn mực; có giá trị hướng dẫn áp dụng thống nhất.
- Thủ tục: bản án được đề xuất sẽ được lấy ý kiến rộng rãi, qua hội đồng tư vấn, rồi Hội đồng Thẩm phán biểu quyết thông qua; Chánh án ký quyết định công bố (ví dụ án lệ 71, 72 được thông qua tháng 02/2024, công bố tháng 5/2024).
Một án lệ trông như thế nào
Mỗi án lệ có: nguồn án lệ (số bản án, quyết định gốc), vị trí nội dung án lệ (đoạn nào trong phần nhận định), tình huống án lệ, giải pháp pháp lý, quy định pháp luật liên quan và từ khóa. Hai phần "tình huống" và "giải pháp" là thứ cần đối chiếu khi viện dẫn.
Hiệu lực áp dụng
Quyết định công bố ấn định ngày bắt đầu áp dụng, thường khoảng 30 ngày sau ngày công bố: ví dụ Quyết định 119A/QĐ-CA ngày 15/5/2024 yêu cầu các Tòa áp dụng Án lệ 71, 72 kể từ ngày 15/6/2024. Từ năm 2016 đến đợt công bố này đã có 72 án lệ được công bố.
Phân biệt án lệ với nghị quyết hướng dẫn của Hội đồng Thẩm phán
| Tiêu chí | Án lệ | Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán TANDTC |
|---|---|---|
| Hình thức | Trích từ một bản án, quyết định cụ thể | Văn bản quy phạm pháp luật, viết thành điều khoản |
| Phạm vi | Một tình huống pháp lý hẹp, có tình tiết cụ thể | Hướng dẫn chung một hoặc nhiều điều luật |
| Cách áp dụng | Áp dụng khi tình tiết cơ bản tương tự; không áp dụng phải nêu lý do | Áp dụng bắt buộc như văn bản quy phạm pháp luật |
| Ví dụ | Án lệ 72/2024/AL về di chúc chỉ ghi tứ cận | Nghị quyết 01/2024/NQ-HĐTP về giải quyết vụ việc hôn nhân và gia đình |
Ví dụ tình huống
Tình huống 1. Ông Tư để lại di chúc hợp pháp cho con trai "phần đất phía đông giáp mương, phía tây giáp đường, phía nam giáp nhà ông Ba, phía bắc giáp ruộng bà Năm", không ghi diện tích. Các con khác cho rằng di chúc vô hiệu vì không rõ diện tích. Án lệ số 72/2024/AL giải quyết đúng tình huống này: khi di chúc xác định tứ cận và tứ cận không bị tranh chấp, Tòa phải xác định di sản theo diện tích đo đạc thực tế trong tứ cận đó. Người con được hưởng di chúc nên viện dẫn án lệ và đề nghị Tòa đo đạc, thẩm định tại chỗ.
Tình huống 2. Bà Sương khởi kiện tranh chấp quyền sử dụng một thửa đất mà trước đây cơ quan hành chính có thẩm quyền đã giải quyết bằng quyết định có hiệu lực, đồng thời yêu cầu hủy quyết định đó; bà không đứng tên trên giấy chứng nhận. Theo Án lệ số 71/2024/AL, Tòa phải đình chỉ giải quyết vụ án vì sự việc đã được giải quyết bằng quyết định có hiệu lực của cơ quan nhà nước có thẩm quyền và không thuộc thẩm quyền của Tòa án (điểm g khoản 1 Điều 217 dẫn chiếu điểm c khoản 1 Điều 192 BLTTDS).
Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ
- Trong tố tụng dân sự, án lệ còn là một trong các nguồn để giải quyết vụ việc chưa có điều luật áp dụng, sau tập quán và tương tự pháp luật (khoản 3 Điều 45 BLTTDS); bản án phải ghi rõ khi căn cứ vào án lệ (Điều 264, 313).
- Không áp dụng khi tình tiết khác biệt cơ bản, hoặc khi luật đã thay đổi khiến giải pháp pháp lý không còn phù hợp. Án lệ được ban hành trên nền Luật Đất đai, Bộ luật Dân sự cũ cần đối chiếu lại với luật hiện hành trước khi viện dẫn.
- Án lệ có thể bị hủy bỏ, thay thế khi không còn phù hợp; trước khi viện dẫn nên kiểm tra tình trạng trên trang án lệ của TANDTC.
- Hình sự: án lệ hình sự giúp thống nhất cách định tội (ví dụ Án lệ số 57/2023/AL về thủ đoạn gian dối để tiếp cận tài sản trong tội cướp giật), nhưng không tạo ra tội danh mới; chỉ Bộ luật Hình sự quy định tội phạm.
Những chỗ hay hiểu sai
- Sai: mọi bản án của Tòa án nhân dân tối cao đều là án lệ. Đúng: chỉ bản án, quyết định được lựa chọn và công bố mới là án lệ.
- Sai: Việt Nam áp dụng án lệ như Anh, Mỹ. Đúng: án lệ Việt Nam là phần trích có chọn lọc, số lượng ít, do cơ quan tối cao công bố; không có nguyên tắc mọi phán quyết của tòa cấp trên tự động ràng buộc tòa dưới.
- Sai: Tòa có thể bỏ qua án lệ mà không cần giải thích. Đúng: không áp dụng án lệ trong vụ việc tương tự thì phải nêu rõ lý do.
- Sai: án lệ thay thế luật. Đúng: án lệ chỉ làm rõ cách hiểu, cách áp dụng luật trong tình huống cụ thể; khi luật thay đổi, án lệ có thể không còn phù hợp.
Thuật ngữ tiếng Anh tương đương
precedent (hoặc case precedent) là cách dịch phổ biến trong tài liệu tiếng Anh về án lệ Việt Nam. Nên tránh case law và stare decisis khi nói về Việt Nam, vì hai chữ này gợi hệ thống thông luật nơi mọi phán quyết tòa cấp trên đều ràng buộc. Phần "giải pháp pháp lý" có thể dịch là legal solution hoặc gần với ratio decidendi nếu cần chú thích.
Thuật ngữ liên quan
- Giám đốc thẩm — nguồn chủ yếu của án lệ
- Hội đồng xét xử — nhiều án lệ do hội đồng 5 Thẩm phán TANDTC đề xuất
- Thẩm phán — người phải áp dụng hoặc giải thích lý do không áp dụng
- Đình chỉ giải quyết vụ án — chủ đề của Án lệ 71/2024/AL
- Di chúc — chủ đề của Án lệ 72/2024/AL
- Hiệu lực của văn bản pháp luật — khác với giá trị áp dụng của án lệ
Căn cứ pháp lý
- Luật Tổ chức Tòa án nhân dân số 34/2024/QH15, Điều 32, 46; sửa đổi bởi Luật số 81/2025/QH15 (hiệu lực từ 01/7/2025).
- Nghị quyết số 04/2019/NQ-HĐTP ngày 18/6/2019 của Hội đồng Thẩm phán TANDTC về quy trình lựa chọn, công bố và áp dụng án lệ (được viện dẫn trong các quyết định công bố án lệ đến năm 2024).
- Bộ luật Tố tụng dân sự số 92/2015/QH13, Điều 45, 264, 313.
- Quyết định số 39/QĐ-CA ngày 24/02/2023 và Quyết định số 119A/QĐ-CA ngày 15/5/2024 của Chánh án TANDTC về việc công bố án lệ.
Hỏi đáp nhanh
Đương sự có được viện dẫn án lệ trong bản trình bày không?
Được và nên làm, nếu vụ việc có tình huống pháp lý tương tự. Khi đó cần chỉ ra số án lệ, đoạn "giải pháp pháp lý" và điểm tương đồng về tình tiết. Tòa không áp dụng án lệ thì phải phân tích, lập luận nêu rõ lý do trong bản án (tóm lược hướng dẫn tại Nghị quyết 04/2019/NQ-HĐTP).
Bản án của Tòa án nơi khác xử một vụ giống hệt có phải là án lệ không?
Không. Chỉ bản án, quyết định được Hội đồng Thẩm phán TANDTC lựa chọn và Chánh án TANDTC công bố mới là án lệ. Bản án khác chỉ có giá trị tham khảo, dù có thể dùng để thuyết phục Tòa về cách hiểu pháp luật.
Tra cứu án lệ ở đâu?
Trên Trang thông tin điện tử về án lệ của Tòa án nhân dân tối cao và trên Công báo, nơi đăng quyết định công bố án lệ kèm toàn văn (ví dụ Quyết định 119A/QĐ-CA ngày 15/5/2024 công bố Án lệ số 71 và 72).
Lưu ý: Bài viết tổng hợp quy định đang có hiệu lực tại thời điểm đăng và chỉ mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến pháp lý cho một vụ việc cụ thể. Văn bản pháp luật có thể được sửa đổi; vui lòng đối chiếu bản mới nhất hoặc trao đổi với luật sư trước khi quyết định.