Điều tra

Điều tra, trong tố tụng hình sự, là giai đoạn bắt đầu từ khi khởi tố vụ án và kết thúc khi Cơ quan điều tra ra bản kết luận điều tra. Trong giai đoạn này, cơ quan có thẩm quyền thu thập chứng cứ để làm rõ có tội phạm hay không, ai thực hiện, thiệt hại bao nhiêu, rồi đề nghị Viện kiểm sát truy tố hoặc đình chỉ vụ án.

Định nghĩa theo văn bản pháp luật

Bộ luật Tố tụng hình sự không có câu định nghĩa "điều tra", nhưng xác định rõ điểm đầu và điểm cuối của giai đoạn này:

Thời hạn điều tra vụ án hình sự không quá 02 tháng đối với tội phạm ít nghiêm trọng, không quá 03 tháng đối với tội phạm nghiêm trọng, không quá 04 tháng đối với tội phạm rất nghiêm trọng và tội phạm đặc biệt nghiêm trọng kể từ khi khởi tố vụ án cho đến khi kết thúc điều tra.

Việc điều tra kết thúc khi Cơ quan điều tra ra bản kết luận điều tra đề nghị truy tố hoặc ra bản kết luận điều tra và quyết định đình chỉ điều tra.

Khoản 1 Điều 172 và khoản 2 Điều 232 Bộ luật Tố tụng hình sự số 101/2015/QH13 (hiệu lực từ 01/7/2016; sửa đổi bởi Luật số 02/2021/QH15, Luật số 99/2025/QH15 hiệu lực từ 01/7/2025).

Giải nghĩa dễ hiểu

Ai điều tra

• Cơ quan điều tra của Công an nhân dân điều tra tất cả các tội phạm, trừ phần của Quân đội và Viện kiểm sát nhân dân tối cao (khoản 1 Điều 163).
• Cơ quan điều tra Viện kiểm sát nhân dân tối cao điều tra tội xâm phạm hoạt động tư pháp, tham nhũng, chức vụ do cán bộ cơ quan điều tra, Tòa án, Viện kiểm sát, thi hành án thực hiện trong hoạt động tư pháp.
• Cơ quan được giao một số hoạt động điều tra: Bộ đội biên phòng, Hải quan, Kiểm lâm, Cảnh sát biển, Kiểm ngư… làm một phần việc ban đầu rồi chuyển cho Cơ quan điều tra (Điều 35).

Từ 01/7/2025 không còn cấp huyện: Cơ quan điều tra cấp tỉnh điều tra vụ án thuộc thẩm quyền xét xử của cả Tòa án nhân dân cấp tỉnh lẫn Tòa án nhân dân khu vực; Cơ quan điều tra Bộ Công an trực tiếp điều tra vụ đặc biệt nghiêm trọng, phức tạp, liên quan nhiều tỉnh hoặc nhiều quốc gia (khoản 5 Điều 163 sửa đổi). Nơi điều tra là nơi tội phạm xảy ra; không xác định được thì nơi phát hiện tội phạm, nơi bị can cư trú hoặc bị bắt.

Làm gì trong giai đoạn điều tra

Khởi tố bị can, hỏi cung, lấy lời khai, đối chất, khám xét, thu giữ, khám nghiệm hiện trường, tử thi, thực nghiệm điều tra, trưng cầu giám định, định giá tài sản, áp dụng biện pháp ngăn chặn. Mọi hoạt động đều chịu sự kiểm sát của Viện kiểm sát; nhiều quyết định như khởi tố bị can, bắt tạm giam phải được Viện kiểm sát phê chuẩn.

Thời hạn tối đa theo loại tội

Cơ quan điều tra phải đề nghị gia hạn chậm nhất 10 ngày trước khi hết hạn (khoản 2 Điều 172). Điều tra bổ sung do Viện kiểm sát trả hồ sơ không quá 02 tháng, do Tòa án trả không quá 01 tháng (Điều 174).

Phân biệt điều tra với giải quyết nguồn tin về tội phạm và thu thập chứng cứ trong vụ việc dân sự

Ví dụ tình huống

Ngày 05/3/2026, Cơ quan cảnh sát điều tra Công an tỉnh Bắc Ninh khởi tố vụ trộm cắp hai xe máy và tiền mặt, tổng giá trị định giá 150 triệu đồng. Mức này thuộc khoản 2 Điều 173 Bộ luật Hình sự (từ 50 triệu đến dưới 200 triệu đồng, phạt tù 02 đến 07 năm), là tội nghiêm trọng. Thời hạn điều tra ban đầu 03 tháng, đến 05/6/2026. Vụ có nhiều đồng phạm bỏ trốn, nên cuối tháng 5/2026 Cơ quan điều tra đề nghị và được Viện kiểm sát có thẩm quyền gia hạn lần thứ nhất 03 tháng; nếu cần, gia hạn lần thứ hai thêm 02 tháng, tổng không quá 08 tháng tính từ ngày khởi tố.

Kết thúc điều tra, Cơ quan điều tra ra bản kết luận đề nghị truy tố, giao cho Viện kiểm sát cùng hồ sơ trong 02 ngày và giao cho bị can, gửi người bào chữa (Điều 232). Vụ án do Tòa án nhân dân khu vực xét xử sơ thẩm vì khung cao nhất là 07 năm tù.

Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ

• Đình chỉ điều tra khi có căn cứ không khởi tố, khi bị hại rút yêu cầu với tội chỉ khởi tố theo yêu cầu bị hại, khi được miễn trách nhiệm hình sự, hoặc khi hết thời hạn mà không chứng minh được bị can phạm tội (Điều 230).
• Tạm đình chỉ điều tra khi đã hết thời hạn điều tra mà chưa xác định được bị can hoặc bị can bỏ trốn (phải truy nã trước), còn chờ kết quả giám định, định giá, tương trợ tư pháp, hoặc vướng thiên tai, dịch bệnh; bị can bị bệnh tâm thần, bệnh hiểm nghèo thì có thể tạm đình chỉ sớm hơn (Điều 229).
• Thay đổi, bổ sung quyết định khởi tố, nhập vụ án không làm thời hạn điều tra tính lại từ đầu; tổng thời hạn vẫn không vượt mức tối đa (khoản 4 Điều 172).

Những chỗ hay hiểu sai

• Sai: nhận giấy mời của Công an là đã bị điều tra. Đúng: có thể mới ở giai đoạn xác minh tin báo; điều tra chỉ bắt đầu từ quyết định khởi tố vụ án.
• Sai: Công an cấp huyện điều tra vụ nhỏ. Đúng: từ 01/7/2025 không còn cơ quan điều tra cấp huyện; vụ án do Cơ quan điều tra cấp tỉnh điều tra.
• Sai: vụ án có thể điều tra mãi. Đúng: mỗi loại tội có trần thời hạn; hết hạn mà không chứng minh được thì phải đình chỉ.

Thuật ngữ tiếng Anh tương đương

criminal investigation hoặc pre-trial investigation; Cơ quan điều tra là investigation agency, Điều tra viên là investigator, bản kết luận điều tra là investigation conclusion. Trong văn bản về hệ thống Mỹ, discovery là thủ tục các bên trao đổi chứng cứ trong tố tụng dân sự, không phải "điều tra" theo nghĩa hình sự.

Thuật ngữ liên quan

• Khởi tố vụ án hình sự — điểm bắt đầu của giai đoạn điều tra
• Cơ quan điều tra — chủ thể tiến hành điều tra
• Kết luận điều tra — văn bản khép lại giai đoạn điều tra
• Đình chỉ điều tra — một cách kết thúc điều tra
• Truy tố — giai đoạn tiếp theo do Viện kiểm sát thực hiện
• Hỏi cung bị can — hoạt động điều tra trọng tâm
• Giám định — biện pháp thu thập chứng cứ thường dùng khi điều tra

Căn cứ pháp lý

• Bộ luật Tố tụng hình sự số 101/2015/QH13: Điều 35, 74, 147, 163, 172, 174, 229, 230, 232 — sửa đổi bởi Luật số 02/2021/QH15, Luật số 99/2025/QH15 (hiệu lực từ 01/7/2025).
• Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13: Điều 9, 173 — còn hiệu lực.
• Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự số 99/2015/QH13 — quy định hệ thống Cơ quan điều tra.

Hỏi đáp nhanh

Được Công an mời lên làm việc có phải là đang bị điều tra không?

Chưa chắc. Trước khi khởi tố vụ án, cơ quan điều tra có giai đoạn kiểm tra, xác minh tố giác, tin báo trong 20 ngày, phức tạp thì đến 02 tháng và có thể gia hạn thêm 02 tháng (Điều 147 BLTTHS). Giai đoạn điều tra chỉ bắt đầu khi có quyết định khởi tố vụ án.

Hết thời hạn điều tra mà chưa chứng minh được thì sao?

Cơ quan điều tra phải đình chỉ điều tra nếu đã hết thời hạn mà không chứng minh được bị can thực hiện tội phạm (điểm b khoản 1 Điều 230 BLTTHS). Không được để vụ án treo vô thời hạn.

Khi nào luật sư được tham gia giai đoạn điều tra?

Từ khi khởi tố bị can; nếu bị bắt, tạm giữ thì từ khi người bị bắt có mặt tại trụ sở cơ quan điều tra hoặc từ khi có quyết định tạm giữ (Điều 74 BLTTHS). Riêng tội xâm phạm an ninh quốc gia, Viện trưởng Viện kiểm sát có thể quyết định để luật sư tham gia từ khi kết thúc điều tra.