Khám xét

Khám xét là biện pháp điều tra mang tính cưỡng chế, theo đó cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng lục soát người, chỗ ở, nơi làm việc, địa điểm, phương tiện, thư tín, bưu kiện hoặc dữ liệu điện tử để tìm công cụ, phương tiện phạm tội, tài sản do phạm tội mà có, tài liệu, đồ vật liên quan đến vụ án, hoặc để phát hiện người bị truy nã, giải cứu nạn nhân. Vì xâm phạm trực tiếp quyền bất khả xâm phạm về chỗ ở và thân thể, khám xét chịu kiểm soát chặt của Viện kiểm sát.

Định nghĩa theo văn bản pháp luật

Luật xác định khám xét qua căn cứ tiến hành:

1. Việc khám xét người, chỗ ở, nơi làm việc, địa điểm, phương tiện chỉ được tiến hành khi có căn cứ để nhận định trong người, chỗ ở, nơi làm việc, địa điểm, phương tiện có công cụ, phương tiện phạm tội, tài liệu, đồ vật, tài sản do phạm tội mà có hoặc đồ vật, dữ liệu điện tử, tài liệu khác có liên quan đến vụ án.
Việc khám xét chỗ ở, nơi làm việc, địa điểm, phương tiện cũng được tiến hành khi cần phát hiện người đang bị truy nã, truy tìm và giải cứu nạn nhân.

Khoản 1 Điều 192 Bộ luật Tố tụng hình sự số 101/2015/QH13 (hiệu lực từ 01/7/2016), văn bản hợp nhất số 17/VBHN-VPQH ngày 12/02/2026.

Giải nghĩa dễ hiểu

Ai được ra lệnh khám xét (Điều 193)

• Thông thường: những người có quyền ra lệnh bắt bị can, bị cáo để tạm giam — Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra (và Điều tra viên là Trưởng, Phó Trưởng Công an cấp xã được phân công), Viện trưởng, Phó Viện trưởng Viện kiểm sát, Chánh án, Phó Chánh án, Hội đồng xét xử. Lệnh của Cơ quan điều tra và của cơ quan được giao một số hoạt động điều tra phải được Viện kiểm sát phê chuẩn trước khi thi hành.
• Khẩn cấp: những người có quyền ra lệnh giữ người trong trường hợp khẩn cấp (Thủ trưởng Cơ quan điều tra, Đồn trưởng Đồn biên phòng, chỉ huy tàu bay, tàu biển đã rời cảng…) được ra lệnh khám ngay, không cần phê chuẩn trước, nhưng trong 24 giờ kể từ khi khám xong phải báo bằng văn bản cho Viện kiểm sát.

Quy tắc theo từng đối tượng

Kiểm sát viên phải có mặt (trừ khám khẩn cấp); vắng mặt thì ghi vào biên bản. Trong khi khám, những người có mặt không được tự ý rời đi, không được liên lạc với nhau hay với người khác cho tới khi khám xong. Mọi lần khám đều lập biên bản (Điều 193, 198).

Phân biệt khám xét với khám nghiệm hiện trường

Ví dụ tình huống

Khoảng 20 giờ ngày 18/6/2026, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an thành phố Hải Phòng bắt quả tang Đoàn Văn Thắng giao 50 gam ma túy tổng hợp tại một quán cà phê. Thắng khai còn cất giữ ma túy ở căn nhà thuê tại phường Lê Chân. Do lo đồng bọn tẩu tán, Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra ra lệnh khám xét khẩn cấp; việc khám nhà bắt đầu lúc 21 giờ 30, có mặt Thắng, đại diện Ủy ban nhân dân phường và hai người dân làm chứng.

Khám xét bắt đầu trước 22 giờ nên không vi phạm quy định về ban đêm; biên bản ghi rõ lý do khẩn cấp. Cơ quan điều tra tạm giữ 1,2 kg ma túy, cân tiểu ly, 3 điện thoại; niêm phong trước mặt người chứng kiến. Ngày 19/6, trong 24 giờ sau khi khám xong, văn bản thông báo được gửi Viện kiểm sát nhân dân thành phố. Nếu thay vì khẩn cấp, Cơ quan điều tra ra lệnh khám thông thường, lệnh phải được Viện kiểm sát phê chuẩn và Kiểm sát viên phải có mặt khi khám; thiếu bước này, luật sư có cơ sở đề nghị đánh giá lại tính hợp pháp của vật chứng.

Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ

• Thư tín, dữ liệu điện tử: được khám khi có căn cứ nhận định trong đó có công cụ, tài liệu, tài sản liên quan vụ án (khoản 2 Điều 192); thu giữ tại doanh nghiệp bưu chính, viễn thông cần lệnh được phê chuẩn (Điều 197).
• Khám xét hành chính: khám người, phương tiện, nơi cất giấu tang vật theo Luật Xử lý vi phạm hành chính là thủ tục khác, không áp dụng các quy định của BLTTHS; nếu phát hiện dấu hiệu tội phạm thì chuyển sang thủ tục hình sự.
• Quyền của người bị khám: được nghe đọc lệnh, được giải thích quyền, ghi ý kiến vào biên bản, nhận biên bản tạm giữ, khiếu nại trong 15 ngày.

Những chỗ hay hiểu sai

• Sai: "Khám khẩn cấp thì không cần lệnh." — Đúng: vẫn phải có lệnh của người có thẩm quyền; khẩn cấp chỉ miễn bước phê chuẩn trước, sau đó phải báo Viện kiểm sát trong 24 giờ.
• Sai: "Cấm khám nhà ban đêm tuyệt đối." — Đúng: cấm bắt đầu khám chỗ ở ban đêm, trừ khẩn cấp có ghi lý do.
• Sai: "Chủ nhà vắng thì không khám được." — Đúng: nếu không thể trì hoãn, vẫn khám với đại diện chính quyền và hai người chứng kiến.
• Sai: "Công an phường không bao giờ được khám xét." — Đúng: từ 01/7/2025, Trưởng, Phó Trưởng Công an cấp xã là Điều tra viên được phân công có quyền ra lệnh khám xét trong vụ án mình thụ lý, lệnh phải được Viện kiểm sát phê chuẩn.

Thuật ngữ tiếng Anh tương đương

Dịch là search; lệnh khám xét là search warrant hoặc search order; khám xét khẩn cấp là urgent search. Khám người là body search hoặc personal search. Ở Anh – Mỹ, search warrant do thẩm phán cấp; ở Việt Nam lệnh do cơ quan điều tra ra và Viện kiểm sát phê chuẩn — nên chú thích khi dịch.

Thuật ngữ liên quan

• Thu giữ vật chứng — kết quả thường thấy của khám xét
• Vật chứng — đồ vật được tạm giữ khi khám
• Bắt người — khám người không cần lệnh khi bắt
• Truy nã — khám xét để phát hiện người bị truy nã
• Viện kiểm sát — phê chuẩn lệnh và kiểm sát việc khám
• Điều tra — khám xét là một hoạt động điều tra
• Chứng cứ — khám sai thủ tục có thể làm chứng cứ mất giá trị

Căn cứ pháp lý

• Bộ luật Tố tụng hình sự số 101/2015/QH13, Điều 110, 113, 134, 192–201 — văn bản hợp nhất số 17/VBHN-VPQH ngày 12/02/2026, đang có hiệu lực.
• Luật số 99/2025/QH15 sửa đổi BLTTHS (khoản 2 Điều 193, khoản 1a Điều 37) — hiệu lực từ 01/7/2025.
• Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13 (sửa đổi 2017, 2025), Điều 158.

Hỏi đáp nhanh

Công an đến khám nhà mà không đưa lệnh thì có phải chấp hành không?

Mọi trường hợp khám chỗ ở đều phải có lệnh của người có thẩm quyền (Điều 193); khám khẩn cấp vẫn có lệnh, chỉ không cần Viện kiểm sát phê chuẩn trước. Chỉ khám người mới có trường hợp không cần lệnh: khi bắt người hoặc khi có căn cứ khẳng định người đó giấu vũ khí, chứng cứ (khoản 3 Điều 194). Không nên chống đối; hãy đề nghị ghi vào biên bản việc không xuất trình lệnh để khiếu nại sau.

Khám xét lúc 23 giờ có hợp pháp không?

Không được bắt đầu khám chỗ ở vào ban đêm (từ 22 giờ đến 06 giờ sáng hôm sau), trừ trường hợp khẩn cấp và phải ghi rõ lý do vào biên bản (khoản 1 Điều 195). Nếu khám bắt đầu từ ban ngày và kéo dài sang đêm thì không vi phạm quy định này.

Chủ nhà đi vắng thì công an có được khám không?

Được, nếu việc khám không thể trì hoãn: phải có đại diện Ủy ban nhân dân cấp xã nơi khám và hai người chứng kiến (khoản 1 Điều 195). Người cùng chỗ ở từ đủ 18 tuổi có mặt thì khám với sự có mặt của người đó, đại diện chính quyền và người chứng kiến.

Khám xét sai thì cán bộ có bị xử lý không?

Có. Người ra lệnh, người thi hành lệnh khám xét trái pháp luật bị kỷ luật hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự (Điều 200 BLTTHS); khám xét trái pháp luật chỗ ở của người khác là hành vi của tội xâm phạm chỗ ở của người khác (Điều 158 Bộ luật Hình sự).