Thu giữ vật chứng

Thu giữ vật chứng là hoạt động của cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng lấy đồ vật, tiền, phương tiện, dữ liệu điện tử có liên quan đến tội phạm về quản lý của mình, có lập biên bản và niêm phong, để làm chứng cứ chứng minh tội phạm và bảo đảm việc xử lý vụ án. Thu giữ là bước tạo ra vật chứng trong hồ sơ; làm sai thủ tục thì vật thu được có thể mất giá trị chứng minh.

Định nghĩa theo văn bản pháp luật

BLTTHS không có điều luật riêng định nghĩa "thu giữ vật chứng" mà quy định yêu cầu thu thập và các hoạt động cụ thể (khám xét, khám nghiệm hiện trường, thu giữ thư tín, dữ liệu điện tử). Điều luật gốc:

Vật chứng phải được thu thập kịp thời, đầy đủ, mô tả đúng thực trạng vào biên bản và đưa vào hồ sơ vụ án. Trường hợp vật chứng không thể đưa vào hồ sơ vụ án thì phải chụp ảnh, có thể ghi hình để đưa vào hồ sơ vụ án. Vật chứng phải được niêm phong, bảo quản theo quy định của pháp luật.

Điều 105 Bộ luật Tố tụng hình sự số 101/2015/QH13 (hiệu lực từ 01/7/2016); khái niệm vật chứng tại Điều 89; thủ tục cụ thể tại Điều 107, 192–199.

Giải nghĩa dễ hiểu

Thu giữ trong những hoạt động nào

• Khám nghiệm hiện trường: thu dấu vết, hung khí, vỏ đạn, mẫu máu; có thể làm ngay khi kiểm tra nguồn tin (khoản 3 Điều 147).
• Khám xét người, chỗ ở, nơi làm việc, phương tiện: Điều tra viên tạm giữ đồ vật là vật chứng và tài liệu liên quan trực tiếp; đồ vật cấm tàng trữ, lưu hành thì thu giữ và chuyển ngay cơ quan quản lý (Điều 198).
• Thu giữ thư tín, bưu kiện tại doanh nghiệp bưu chính, viễn thông: lệnh phải được Viện kiểm sát phê chuẩn (Điều 197).
• Phương tiện điện tử, dữ liệu điện tử: niêm phong ngay sau khi thu; không thu được thiết bị thì sao lưu dữ liệu và bảo quản như vật chứng; việc phục hồi, tìm kiếm, giám định chỉ làm trên bản sao (Điều 107, 196).
• Khi người dân, người tham gia tố tụng tự nguyện giao nộp: lập biên bản giao nhận (khoản 4 Điều 88).

Bốn yêu cầu của một lần thu giữ đúng

1. Có thẩm quyền và căn cứ: lệnh khám xét của người có thẩm quyền, phải được Viện kiểm sát phê chuẩn nếu do Cơ quan điều tra ra (trừ khẩn cấp, báo Viện kiểm sát trong 24 giờ sau khi khám xong — Điều 193).
2. Có người chứng kiến theo luật định: đại diện Ủy ban nhân dân cấp xã, người chứng kiến, người cùng giới khi khám người.
3. Biên bản mô tả đúng thực trạng: số lượng, trọng lượng, đặc điểm, số khung, số máy, số seri; biên bản tạm giữ lập 4 bản — cho chủ đồ vật, hồ sơ vụ án, Viện kiểm sát, cơ quan quản lý đồ vật.
4. Niêm phong ngay những vật cần niêm phong, trước mặt chủ sở hữu, người chứng kiến, đại diện gia đình hoặc chính quyền; thủ tục theo Nghị định số 127/2017/NĐ-CP về niêm phong, mở niêm phong vật chứng.

Sau khi thu giữ

Tiền, vàng, kim khí quý, đá quý, đồ cổ, chất nổ, chất độc, vũ khí quân dụng phải giám định ngay và chuyển bảo quản tại Kho bạc Nhà nước hoặc cơ quan chuyên trách; vật mau hỏng có thể bán, tiền vào tài khoản tạm giữ (Điều 90). Từ 01/7/2026, Công an, Quân đội bảo quản vật chứng suốt điều tra, truy tố, xét xử; khi bản án có hiệu lực, vật chứng vẫn nằm tại kho đang bảo quản, cơ quan thi hành án dân sự tiếp nhận tại chỗ (điểm đ khoản 1 Điều 90 sửa bởi Luật Thi hành án dân sự số 106/2025/QH15).

Phân biệt thu giữ vật chứng với tịch thu và kê biên

Ví dụ tình huống

Ngày 14/4/2026, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Khánh Hòa khám xét căn hộ thuê của Lâm Gia Huy ở phường Nha Trang, nghi Huy điều hành nhóm lừa đảo "việc làm online". Có mặt Huy, đại diện Ủy ban nhân dân phường và chủ căn hộ làm người chứng kiến; Kiểm sát viên kiểm sát việc khám xét. Cơ quan điều tra tạm giữ 3 máy tính, 11 điện thoại, 27 sim, 2 sổ ghi chép và 86 triệu đồng tiền mặt; xe máy của bạn gái Huy cũng bị đưa về.

Biên bản ghi số IMEI từng điện thoại, số seri tiền; máy tính được niêm phong ngay, mỗi niêm phong có chữ ký của Huy và người chứng kiến. Do một máy chủ thuê ở nước ngoài không thể thu, Cơ quan điều tra sao lưu dữ liệu sang ổ cứng và niêm phong ổ cứng. Tiền mặt được chuyển vào tài khoản tạm giữ tại Kho bạc. Ngày 22/4, bạn gái Huy nộp giấy đăng ký xe và chứng minh xe không liên quan; Cơ quan điều tra trả lại theo điểm a khoản 3 Điều 106. Ở phiên tòa, luật sư đề nghị loại kết quả giám định một điện thoại vì biên bản mở niêm phong thiếu chữ ký người chứng kiến; Hội đồng xét xử phải đánh giá tính hợp pháp của chứng cứ này (điểm b khoản 3 Điều 326).

Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ

• Trả lại sớm: tài sản thu nhưng không phải vật chứng phải trả ngay; vật chứng của chủ sở hữu hợp pháp được trả nếu không ảnh hưởng xử lý vụ án và thi hành án (khoản 3 Điều 106).
• Trách nhiệm hình sự: phá niêm phong, tiêu dùng, đánh tráo, cất giấu, hủy hoại vật đang bị thu giữ, tạm giữ (Điều 199).
• Bồi thường: người có tài sản bị thiệt hại do thu giữ, tạm giữ, kê biên, xử lý trái pháp luật được Nhà nước bồi thường (khoản 10 Điều 18 Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước).

Những chỗ hay hiểu sai

• Sai: "Cái gì bị công an mang về cũng là vật chứng." — Đúng: chỉ vật thỏa Điều 89 mới là vật chứng; còn lại phải trả ngay.
• Sai: "Ký biên bản là đồng ý với việc thu giữ." — Đúng: ký xác nhận nội dung mô tả; người bị thu giữ vẫn có quyền ghi ý kiến và khiếu nại trong 15 ngày.
• Sai: "Dữ liệu điện tử thì chụp màn hình là đủ." — Đúng: phải thu giữ thiết bị hoặc sao lưu theo thủ tục, lập biên bản; giám định chỉ làm trên bản sao.

Thuật ngữ tiếng Anh tương đương

Dịch là seizure of exhibits hoặc seizure of physical evidence; biên bản thu giữ là seizure record. Tạm giữ đồ vật khi khám xét có thể dịch temporary seizure. Phân biệt với confiscation (tịch thu, chuyển quyền sở hữu) và forfeiture.

Thuật ngữ liên quan

• Vật chứng — đối tượng của hoạt động thu giữ
• Khám xét — hoạt động thường dẫn tới thu giữ
• Chứng cứ — vật chứng là một nguồn chứng cứ
• Thu thập chứng cứ — khái niệm rộng bao gồm thu giữ vật chứng
• Kê biên tài sản — biện pháp cưỡng chế dễ nhầm
• Tịch thu tài sản — hình phạt bổ sung, khác tịch thu vật chứng
• Giám định — bắt buộc ngay với một số loại vật chứng

Căn cứ pháp lý

• Bộ luật Tố tụng hình sự số 101/2015/QH13, Điều 88, 89, 90, 105–107, 192–199 — văn bản hợp nhất số 17/VBHN-VPQH ngày 12/02/2026, đang có hiệu lực.
• Luật Thi hành án dân sự số 106/2025/QH15 (sửa điểm đ khoản 1 Điều 90 BLTTHS) — hiệu lực từ 01/7/2026.
• Nghị định số 127/2017/NĐ-CP quy định chi tiết việc niêm phong, mở niêm phong vật chứng.
• Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước số 10/2017/QH14, khoản 10 Điều 18.

Hỏi đáp nhanh

Công an thu điện thoại khi làm việc thì bao giờ được trả?

Nếu điện thoại không phải vật chứng (không dùng để phạm tội, không chứa dữ liệu liên quan), cơ quan thu giữ phải trả lại ngay cho chủ sở hữu (điểm a khoản 3 Điều 106 BLTTHS). Nếu là vật chứng nhưng chỉ cần dữ liệu, có thể đề nghị sao lưu dữ liệu rồi trả máy. Hãy làm đơn gửi Cơ quan điều tra đang thụ lý, kèm giấy tờ chứng minh quyền sở hữu.

Biên bản thu giữ có phải đưa cho người bị thu giữ không?

Có. Biên bản tạm giữ tài liệu, đồ vật khi khám xét lập thành bốn bản, một bản giao cho chủ hoặc người quản lý đồ vật (khoản 2 Điều 198). Nên kiểm tra kỹ mô tả số lượng, đặc điểm, số seri, tình trạng trước khi ký; ghi ý kiến nếu mô tả sai.

Vật chứng bị mất hoặc hư hỏng khi đang bị thu giữ thì sao?

Người có trách nhiệm bảo quản để mất, hư hỏng vật chứng bị kỷ luật hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự (khoản 2 Điều 90 BLTTHS). Chủ tài sản ngay tình bị thiệt hại có thể yêu cầu bồi thường theo khoản 10 Điều 18 Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước số 10/2017/QH14.

Chủ nhà trọ có phải để công an thu đồ của người thuê không?

Nếu có lệnh khám xét hợp lệ hoặc trường hợp khẩn cấp theo luật, chủ nhà phải để cơ quan điều tra thực hiện. Khám xét chỗ ở phải có mặt người ở đó hoặc người từ đủ 18 tuổi cùng chỗ ở, đại diện Ủy ban nhân dân cấp xã và người chứng kiến (khoản 1 Điều 195).