Vật chứng là đồ vật, tiền hoặc tài sản có liên hệ trực tiếp với tội phạm — dùng để phạm tội, mang dấu vết, là thứ bị chiếm đoạt, hoặc giúp chứng minh tội phạm và người phạm tội. Vật chứng là một nguồn chứng cứ và phải được thu thập, niêm phong, bảo quản đúng thủ tục.
Định nghĩa theo văn bản pháp luật
Vật chứng là vật được dùng làm công cụ, phương tiện phạm tội, vật mang dấu vết tội phạm, vật là đối tượng của tội phạm, tiền hoặc vật khác có giá trị chứng minh tội phạm và người phạm tội hoặc có ý nghĩa trong việc giải quyết vụ án.
Điều 89 Bộ luật Tố tụng hình sự số 101/2015/QH13 (hiệu lực từ 01/7/2016), văn bản hợp nhất số 17/VBHN-VPQH ngày 12/02/2026.
Giải nghĩa dễ hiểu
Bốn nhóm vật chứng
- Công cụ, phương tiện phạm tội: con dao, chiếc xe dùng để chở hàng lậu, máy tính dùng để lừa đảo.
- Vật mang dấu vết tội phạm: áo dính máu, khóa cửa bị cạy, chiếc ly có dấu vân tay.
- Vật là đối tượng của tội phạm: tài sản bị trộm, ma túy bị mua bán, gỗ bị khai thác trái phép.
- Tiền hoặc vật khác có giá trị chứng minh: tiền thu lợi bất chính, sổ sách ghi chép giao dịch.
Thu thập và bảo quản (Điều 90, 105)
- Thu kịp thời, mô tả đúng thực trạng vào biên bản; không đưa được vào hồ sơ thì chụp ảnh, ghi hình.
- Vật cần niêm phong thì niêm phong ngay; mở niêm phong phải lập biên bản.
- Tiền, vàng, bạc, kim khí quý, đá quý, đồ cổ, chất nổ, chất cháy, chất độc, chất phóng xạ, vũ khí quân dụng: giám định ngay, chuyển bảo quản tại Kho bạc Nhà nước hoặc cơ quan chuyên trách.
- Vật không đưa về được (nhà xưởng, tàu lớn): giao chủ sở hữu, người quản lý hợp pháp, người thân hoặc Ủy ban nhân dân, cơ quan, tổ chức nơi có vật bảo quản.
- Vật mau hỏng, khó bảo quản: có thể bán, tiền chuyển vào tài khoản tạm giữ tại Kho bạc.
Thay đổi từ 01/7/2026: ai giữ vật chứng ở giai đoạn xét xử
Trước đây, Công an, Quân đội bảo quản vật chứng khi điều tra, truy tố; sang giai đoạn xét xử thì cơ quan thi hành án dân sự tiếp nhận. Theo điểm đ khoản 1 Điều 90 sửa đổi bởi Luật Thi hành án dân sự số 106/2025/QH15 (hiệu lực từ 01/7/2026), Công an, Quân đội và cơ quan được giao một số hoạt động điều tra bảo quản vật chứng suốt cả điều tra, truy tố, xét xử. Sau khi bản án có hiệu lực, vật chứng vẫn nằm tại nơi đang bảo quản; cơ quan thi hành án dân sự kiểm kê, tiếp nhận, niêm phong tại chỗ và xử lý theo pháp luật thi hành án dân sự.
Phân biệt vật chứng với chứng cứ và tang vật vi phạm hành chính
| Tiêu chí | Vật chứng | Chứng cứ | Tang vật vi phạm hành chính |
|---|---|---|---|
| Phạm vi | Đồ vật, tiền cụ thể | Rộng hơn: lời khai, kết luận giám định, biên bản, dữ liệu điện tử, vật chứng… | Đồ vật liên quan vi phạm hành chính |
| Lĩnh vực | Vụ án hình sự | Mọi loại tố tụng | Xử phạt vi phạm hành chính |
| Quan hệ | Là một nguồn chứng cứ (Điều 87) | Bao gồm vật chứng | Nếu vụ việc chuyển sang hình sự thì trở thành vật chứng |
| Ai quyết định xử lý | Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Chánh án hoặc Hội đồng xét xử tùy giai đoạn | — | Người có thẩm quyền xử phạt |
Ví dụ tình huống
Tháng 4/2026, anh Vũ Đình Khải mượn chiếc ô tô của em gái là chị Vũ Thị Ngân để "đi đám cưới", nhưng thực tế dùng xe chở 2.000 bao thuốc lá ngoại nhập lậu. Xe bị thu giữ cùng toàn bộ hàng. Thuốc lá là đối tượng của tội phạm; ô tô là phương tiện phạm tội.
Chị Ngân nộp đơn kèm giấy đăng ký xe, tin nhắn anh Khải mượn xe đi đám cưới, lời khai của anh Khải xác nhận chị không biết. Sau khi chụp ảnh, giám định dấu vết khoang chứa hàng, ngày 25/5/2026 Cơ quan điều tra trả lại xe cho chị theo điểm b khoản 3 Điều 106 vì không ảnh hưởng việc xử lý vụ án. Số thuốc lá sẽ bị tịch thu, tiêu hủy theo bản án. Nếu chị Ngân có lỗi trong việc để anh Khải dùng xe phạm tội (biết mà vẫn cho mượn), xe có thể bị tịch thu (khoản 3 Điều 47 BLHS).
Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ
- Ai quyết định xử lý (khoản 1 Điều 106): Cơ quan điều tra nếu đình chỉ ở giai đoạn điều tra; Viện kiểm sát nếu đình chỉ ở giai đoạn truy tố; Chánh án nếu đình chỉ khi chuẩn bị xét xử; Hội đồng xét xử nếu vụ án đã đưa ra xét xử.
- Cách xử lý (khoản 2): công cụ, phương tiện phạm tội, vật cấm — tịch thu nộp ngân sách hoặc tiêu hủy; tiền, tài sản do phạm tội mà có — tịch thu; vật không có giá trị — tịch thu, tiêu hủy.
- Trả lại ngay trong quá trình tố tụng (khoản 3): tài sản thu giữ nhưng không phải vật chứng; vật chứng của chủ sở hữu hợp pháp nếu không ảnh hưởng xử lý vụ án và thi hành án.
- Động vật hoang dã, thực vật ngoại lai: có kết luận giám định thì giao ngay cơ quan quản lý chuyên ngành.
- Tài sản bị chiếm đoạt hoặc bị sử dụng trái phép không bị tịch thu mà trả lại chủ sở hữu, người quản lý hợp pháp (khoản 2 Điều 47 BLHS); nếu đã bị bán cho người mua ngay tình thì việc đòi lại theo quy định của Bộ luật Dân sự.
Những chỗ hay hiểu sai
- Sai: "Đồ bị công an thu giữ đều là vật chứng và phải chờ hết vụ án." — Đúng: nhiều tài sản thu giữ không phải vật chứng và phải được trả lại ngay; vật chứng của người ngay tình cũng có thể được trả sớm.
- Sai: "Xe dùng để phạm tội luôn bị tịch thu." — Đúng: nếu chủ xe là người thứ ba ngay tình, không biết việc phạm tội, xe được trả lại.
- Sai: "Bản án tuyên xong thì vật chứng chuyển ngay sang thi hành án dân sự giữ." — Đúng: từ 01/7/2026 vật chứng tiếp tục được lưu tại nơi đang bảo quản; cơ quan thi hành án dân sự tiếp nhận, niêm phong tại chỗ.
- Sai: "Vật chứng mất thì vụ án không xử được." — Đúng: nếu đã có biên bản, ảnh, kết luận giám định thì vẫn là chứng cứ hợp pháp; người làm mất vật chứng có thể bị xử lý trách nhiệm.
Thuật ngữ tiếng Anh tương đương
Physical evidence hoặc material evidence; trong văn bản pháp lý châu Âu hay dùng exhibit (vật chứng đã được nộp tại tòa). Tang vật hành chính nên dịch exhibits of administrative violations để tránh lẫn. Không dùng evidence trơn khi cần phân biệt với chứng cứ nói chung. Chuỗi bảo quản vật chứng tương ứng khái niệm chain of custody.
Thuật ngữ liên quan
- Chứng cứ — vật chứng là một nguồn chứng cứ
- Thu giữ vật chứng — hoạt động tạo ra vật chứng trong hồ sơ
- Khám xét — biện pháp thường dẫn tới thu giữ vật chứng
- Giám định — bắt buộc ngay với một số loại vật chứng
- Tịch thu tài sản — hình phạt bổ sung, khác với tịch thu vật chứng
- Tịch thu tang vật vi phạm hành chính — chế định tương ứng trong xử phạt hành chính
- Chiếm hữu ngay tình — căn cứ khi vật chứng đã qua tay người thứ ba
Căn cứ pháp lý
- Bộ luật Tố tụng hình sự số 101/2015/QH13, Điều 87, 89, 90, 105, 106, 107 — văn bản hợp nhất số 17/VBHN-VPQH ngày 12/02/2026, đang có hiệu lực.
- Luật Thi hành án dân sự số 106/2025/QH15, khoản 1 Điều 114 (sửa điểm đ khoản 1 Điều 90 BLTTHS) và Điều 116 (chuyển tiếp) — hiệu lực từ 01/7/2026.
- Luật số 99/2025/QH15 sửa đổi BLTTHS — hiệu lực từ 01/7/2025.
- Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13 (sửa đổi 2017, 2025), Điều 47 — biện pháp tịch thu vật, tiền trực tiếp liên quan đến tội phạm.
Hỏi đáp nhanh
Cho người khác mượn xe máy, họ dùng xe đi gây án và xe bị thu giữ; khi nào chủ xe được lấy lại?
Nếu chủ xe là chủ sở hữu hợp pháp và không biết việc phạm tội thì không có lỗi trong việc để xe bị dùng phạm tội. Cơ quan tố tụng có quyền trả lại ngay khi xét thấy không ảnh hưởng việc xử lý vụ án (điểm b khoản 3 Điều 106 BLTTHS). Nên nộp đơn kèm giấy đăng ký xe, chứng minh việc cho mượn và không biết mục đích phạm tội.
Vật chứng là ma túy, vũ khí thì xử lý thế nào?
Vật cấm tàng trữ, lưu hành bị tịch thu nộp ngân sách hoặc tiêu hủy (điểm a khoản 2 Điều 106). Vũ khí quân dụng, chất nổ, chất độc phải được giám định ngay và chuyển bảo quản tại cơ quan chuyên trách (điểm b khoản 1 Điều 90).
Điện thoại bị thu giữ có phải là vật chứng không?
Chỉ khi nó liên quan vụ án: là công cụ phạm tội (dùng để lừa đảo), chứa dữ liệu chứng minh tội phạm, hoặc là đối tượng của tội phạm (điện thoại bị trộm). Phương tiện điện tử, dữ liệu điện tử được thu giữ, niêm phong và bảo quản như vật chứng (Điều 107).
Tranh chấp ai là chủ của vật chứng thì ai giải quyết?
Tòa án theo thủ tục tố tụng dân sự (khoản 4 Điều 106 BLTTHS). Bản án hình sự có thể tách phần tài sản tranh chấp để giải quyết bằng vụ án dân sự riêng.
Lưu ý: Bài viết tổng hợp quy định đang có hiệu lực tại thời điểm đăng và chỉ mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến pháp lý cho một vụ việc cụ thể. Văn bản pháp luật có thể được sửa đổi; vui lòng đối chiếu bản mới nhất hoặc trao đổi với luật sư trước khi quyết định.