Người chưa thành niên phạm tội là người phạm tội theo quy định của Bộ luật Hình sự trong độ tuổi từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi. Từ ngày 01/01/2026, việc xử lý nhóm này được tách thành một đạo luật riêng — Luật Tư pháp người chưa thành niên — với nguyên tắc giáo dục là chính, ưu tiên xử lý chuyển hướng ngoài tòa án và chỉ phạt tù khi thật cần thiết.
Định nghĩa theo văn bản pháp luật
1. Người chưa thành niên phạm tội là người phạm tội theo quy định của Bộ luật Hình sự trong độ tuổi từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi.
Khoản 1 Điều 3 Luật Tư pháp người chưa thành niên số 59/2024/QH15 (thông qua 30/11/2024, hiệu lực từ 01/01/2026; riêng Điều 139 và khoản 1, 2 Điều 162 hiệu lực từ 01/01/2028). Luật này bãi bỏ Chương XII Bộ luật Hình sự (Điều 90–107) và Chương XXVIII Bộ luật Tố tụng hình sự.
Giải nghĩa dễ hiểu
Ai là người chưa thành niên phạm tội
Mốc tuổi tính theo thời điểm thực hiện hành vi. Người từ đủ 16 tuổi chịu trách nhiệm về mọi tội; người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi chỉ chịu trách nhiệm về tội rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng thuộc 28 điều liệt kê tại khoản 2 Điều 12 BLHS. Không xác định chính xác được ngày sinh thì lấy ngày cuối cùng của tháng, quý, nửa năm hoặc năm đã xác định được — tức chọn hướng có lợi; không rõ năm sinh thì phải giám định (Điều 25 luật này).
Những nguyên tắc cốt lõi
- Ưu tiên áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng ở mọi giai đoạn điều tra, truy tố, xét xử (Điều 11).
- Tòa chỉ áp dụng hình phạt khi xử lý chuyển hướng không bảo đảm hiệu quả; nếu phải phạt thì ưu tiên cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ, tù cho hưởng án treo (khoản 2 Điều 12).
- Không xử phạt tù chung thân, tử hình; không áp dụng hình phạt bổ sung (khoản 3, khoản 6 Điều 12).
- Hạn chế tối đa biện pháp ngăn chặn: tạm giam người 14–16 tuổi chỉ với tội rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng và phải thuộc các căn cứ luật định (Điều 138).
- Thời hạn điều tra, truy tố, chuẩn bị xét xử không quá một phần hai thời hạn tương ứng của BLTTHS (Điều 129).
Biện pháp xử lý chuyển hướng
Có 12 biện pháp (Điều 36): 11 biện pháp tại cộng đồng (khiển trách; xin lỗi bị hại; bồi thường thiệt hại; giáo dục tại xã, phường, đặc khu; quản thúc tại gia đình; hạn chế khung giờ đi lại; cấm tiếp xúc; cấm đến địa điểm có nguy cơ; tham gia học tập, dạy nghề; điều trị, tư vấn tâm lý; làm công việc phục vụ cộng đồng) và giáo dục tại trường giáo dưỡng (06 tháng – 02 năm). Điều kiện chung: có chứng cứ về hành vi, người chưa thành niên thừa nhận và đồng ý bằng văn bản (Điều 39). Không áp dụng cho các trường hợp tại Điều 38 — ví dụ người 14–16 tuổi phạm tội giết người, hiếp dâm, phạm tội đặc biệt nghiêm trọng; người 16–18 tuổi tái phạm, phạm tội rất nghiêm trọng do cố ý; người đã được xử lý chuyển hướng mà lại phạm tội mới.
Phân biệt mức hình phạt của người chưa thành niên với người thành niên
| Tiêu chí | Từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi | Từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi |
|---|---|---|
| Điều luật có tù chung thân, tử hình | Tối đa 15 năm (18 năm với 5 tội: giết người, hiếp dâm, hiếp dâm người dưới 16 tuổi, cưỡng dâm người từ đủ 13 đến dưới 16 tuổi, sản xuất trái phép chất ma túy) | Tối đa 09 năm (12 năm với 5 tội nêu bên) |
| Điều luật là tù có thời hạn | Không quá 3/5 mức tù (3/4 với 5 tội trên) | Không quá 2/5 mức tù (1/2 với 5 tội trên) |
| Phạt tiền (chỉ khi có thu nhập hoặc tài sản riêng) | Không quá 1/2 mức tiền phạt của điều luật | Không quá 1/3 mức tiền phạt của điều luật |
| Tổng hợp nhiều tội (tù) | Không quá 18 năm | Không quá 12 năm |
| Án tích | Không có án tích nếu phạm tội ít nghiêm trọng, nghiêm trọng hoặc rất nghiêm trọng do vô ý; tội rất nghiêm trọng do cố ý, đặc biệt nghiêm trọng thì đương nhiên xóa sau 03 tháng – 02 năm | Luôn được coi là không có án tích |
Điều 117, 119, 121, 127 Luật Tư pháp người chưa thành niên số 59/2024/QH15.
Ví dụ tình huống
Em Lò Văn Kiên (sinh 12/02/2010) và bạn cùng lớp, ngày 08/3/2026 tại một xã của tỉnh Sơn La, giật điện thoại của một người đi đường trị giá 9 triệu đồng rồi bán lấy tiền chơi game. Lúc đó Kiên 16 tuổi 24 ngày, lần đầu vi phạm, gia đình đã bồi thường đủ, Kiên thừa nhận hành vi.
- Hành vi là cướp giật tài sản, có hai người cùng thực hiện nhưng không có phân công chặt chẽ. Khung khoản 1 Điều 171 (01–05 năm) — tội nghiêm trọng.
- Kiên thuộc trường hợp được xem xét xử lý chuyển hướng (khoản 2 Điều 37: người 16–18 tuổi phạm tội nghiêm trọng) và không rơi vào trường hợp cấm tại khoản 2 Điều 38. Tuy nhiên, cướp giật là tội mà điểm b khoản 2 Điều 51 cho phép đưa người 16–18 tuổi phạm tội nghiêm trọng vào trường giáo dưỡng; cơ quan tố tụng sẽ cân nhắc báo cáo điều tra xã hội do người làm công tác xã hội lập.
- Kịch bản hợp lý: Viện kiểm sát áp dụng biện pháp xin lỗi bị hại kết hợp quản thúc tại gia đình và tham gia học tập, vụ án được đình chỉ, Kiên không có án tích. Nếu vụ án ra tòa và Kiên bị xử tù, mức cao nhất không quá 3/5 của 05 năm, tức 03 năm, và nhiều khả năng được hưởng án treo.
Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ
- Chuyển tiếp: vụ án đang giải quyết mà đến 01/01/2026 chưa kết thúc thì áp dụng luật này, trừ thời hạn điều tra, truy tố, tạm giữ, tạm giam vẫn theo BLTTHS (Điều 179).
- Thẩm quyền xét xử: Tòa gia đình và người chưa thành niên; nơi chưa có tòa chuyên trách thì Thẩm phán đáp ứng điều kiện chuyên môn xét xử, phòng xử án thân thiện (Điều 148, 149).
- Người đồng phạm có vai trò không đáng kể được xem xét xử lý chuyển hướng dù tội nặng (khoản 3 Điều 37).
- Người dưới 14 tuổi không phải là người chưa thành niên phạm tội; chỉ có thể bị áp dụng biện pháp theo pháp luật xử lý vi phạm hành chính, cha mẹ vẫn phải bồi thường.
Những chỗ hay hiểu sai
- Sai: "Vẫn áp dụng Điều 90–107 BLHS." — Đúng: Chương XII đã bị bãi bỏ từ 01/01/2026; căn cứ là Luật Tư pháp người chưa thành niên.
- Sai: "Dưới 18 tuổi thì chỉ bị giáo dục, không bao giờ ra tòa." — Đúng: nhiều trường hợp bị loại khỏi xử lý chuyển hướng (Điều 38) và vẫn bị xét xử, phạt tù.
- Sai: "Phạt tù người 14–16 tuổi bằng 1/2 người lớn." — Đúng: mức chung là không quá 2/5; chỉ năm tội nặng mới là 1/2.
Thuật ngữ tiếng Anh tương đương
juvenile offender hoặc child in conflict with the law (cách dùng của Công ước về quyền trẻ em và UNICEF, được khuyến nghị vì tránh dán nhãn). Luật Tư pháp người chưa thành niên: Law on Juvenile Justice. Biện pháp xử lý chuyển hướng: diversion measures; trường giáo dưỡng: reformatory school; báo cáo điều tra xã hội: social inquiry report.
Thuật ngữ liên quan
- Tuổi chịu trách nhiệm hình sự — mốc 14 và 16 tuổi.
- Chủ thể của tội phạm — người chưa thành niên là chủ thể có chính sách riêng.
- Án treo — thử thách 01–03 năm với người chưa thành niên.
- Án tích — người 14–16 tuổi luôn được coi là không có án tích.
- Hình phạt bổ sung — không áp dụng cho người chưa thành niên.
- Người bào chữa — bắt buộc phải có.
- Tạm giam — bị hạn chế chặt với người chưa thành niên.
Căn cứ pháp lý
- Luật Tư pháp người chưa thành niên số 59/2024/QH15, Điều 3, 11, 12, 25, 35–39, 51, 115–127, 129, 130, 138, 148, 149, 177, 179 — hiệu lực từ 01/01/2026 (Điều 36 đã được sửa cụm từ bởi Luật 85/2025/QH15).
- Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13 (sửa đổi 2017, 2024, 2025), Điều 12, 171; Chương XII bị bãi bỏ từ 01/01/2026.
- Bộ luật Tố tụng hình sự số 101/2015/QH13 (sửa đổi 2021, 2025); Chương XXVIII bị bãi bỏ từ 01/01/2026.
Hỏi đáp nhanh
Con 15 tuổi phạm tội có bị đi tù không?
Có thể, nhưng là lựa chọn cuối cùng. Từ 01/01/2026, cơ quan tố tụng phải ưu tiên biện pháp xử lý chuyển hướng (khiển trách, xin lỗi bị hại, quản thúc tại gia đình, trường giáo dưỡng…). Nếu phải xử phạt tù, mức cao nhất với người 14–16 tuổi không quá 2/5 mức tù của điều luật (hoặc 1/2 với nhóm tội đặc biệt), và khung có tù chung thân, tử hình thì không quá 09 năm (12 năm với giết người, hiếp dâm, sản xuất ma túy…).
Được xử lý chuyển hướng có bị coi là có án tích không?
Không. Biện pháp xử lý chuyển hướng không phải là hình phạt và không có bản án kết tội; vụ án được đình chỉ (căn cứ đình chỉ được bổ sung vào BLTTHS). Ngay cả khi bị kết án, người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi được coi là không có án tích (khoản 1 Điều 127 Luật Tư pháp người chưa thành niên).
Bố mẹ có được có mặt khi công an lấy lời khai con không?
Có, đó là quyền của người đại diện. Luật Tư pháp người chưa thành niên yêu cầu người đại diện (cha, mẹ, người giám hộ) tham gia tố tụng, và nếu gia đình không mời luật sư thì cơ quan tố tụng phải chỉ định người bào chữa; trẻ từ chối người bào chữa chỉ định thì vẫn phải chỉ định (khoản 4 Điều 130).
Phạm tội lúc 17 tuổi nhưng khi bị phát hiện đã 19 tuổi thì xử theo luật nào?
Hình phạt vẫn tính theo tuổi lúc phạm tội nên được hưởng mức giảm của người chưa thành niên. Nhưng biện pháp xử lý chuyển hướng không áp dụng nếu tại thời điểm xem xét người đó đã đủ 18 tuổi (khoản 5 Điều 35 Luật Tư pháp người chưa thành niên).
Lưu ý: Bài viết tổng hợp quy định đang có hiệu lực tại thời điểm đăng và chỉ mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến pháp lý cho một vụ việc cụ thể. Văn bản pháp luật có thể được sửa đổi; vui lòng đối chiếu bản mới nhất hoặc trao đổi với luật sư trước khi quyết định.