Bồi thường thiệt hại

Bồi thường thiệt hại là nghĩa vụ của người gây ra tổn thất phải bù đắp bằng tiền, hiện vật hoặc công việc cho người bị thiệt hại. Có hai nguồn: vi phạm hợp đồng, và hành vi xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, tài sản của người khác ngoài hợp đồng.

Định nghĩa theo văn bản pháp luật

Bộ luật Dân sự không có một câu định nghĩa chung, mà quy định căn cứ phát sinh cho từng nguồn. Với bồi thường ngoài hợp đồng:

1. Người nào có hành vi xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm, uy tín, tài sản, quyền, lợi ích hợp pháp khác của người khác mà gây thiệt hại thì phải bồi thường, trừ trường hợp Bộ luật này, luật khác có liên quan quy định khác.

Khoản 1 Điều 584 Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13 (hiệu lực từ 01/01/2017); hướng dẫn bởi Nghị quyết 02/2022/NQ-HĐTP (hiệu lực từ 01/01/2023). Bồi thường do vi phạm hợp đồng: Điều 360, 361, 419.

Giải nghĩa dễ hiểu

Ba yếu tố phải chứng minh (ngoài hợp đồng)

Theo Nghị quyết 02/2022/NQ-HĐTP: có hành vi xâm phạm; có thiệt hại thực tế (vật chất, tinh thần); có quan hệ nhân quả — thiệt hại là kết quả tất yếu của hành vi. Lỗi không phải lúc nào cũng là điều kiện: chủ sở hữu nguồn nguy hiểm cao độ phải bồi thường cả khi không có lỗi, trừ ngoại lệ luật định.

Thiệt hại gồm những gì

• Tài sản (Điều 589): tài sản mất, hủy hoại, hư hỏng; lợi ích gắn với việc khai thác tài sản bị mất; chi phí ngăn chặn, khắc phục.
• Sức khỏe (Điều 590): chi phí cứu chữa, thu nhập bị mất (không xác định được thì lấy thu nhập trung bình của lao động cùng loại), chi phí người chăm sóc; tinh thần tối đa 50 lần lương cơ sở.
• Tính mạng (Điều 591): thêm chi phí mai táng, tiền cấp dưỡng cho người nạn nhân đang nuôi; tinh thần tối đa 100 lần lương cơ sở cho người thân hàng thừa kế thứ nhất.
• Danh dự, nhân phẩm, uy tín (Điều 592): tinh thần tối đa 10 lần lương cơ sở.

Mức trần chỉ áp dụng khi các bên không thỏa thuận được. Thực tiễn xét xử lấy lương cơ sở tại thời điểm giải quyết — hiện là 2.530.000 đồng/tháng từ 01/7/2026 (Nghị định 161/2026/NĐ-CP), tương ứng trần 126,5 triệu, 253 triệu và 25,3 triệu đồng.

Nguyên tắc bồi thường (Điều 585)

Bồi thường toàn bộ và kịp thời. Được giảm mức nếu không có lỗi hoặc lỗi vô ý mà thiệt hại quá lớn so với khả năng kinh tế — Nghị quyết 02/2022/NQ-HĐTP hiểu là bồi thường toàn bộ thì không có điều kiện thi hành án. Người bị thiệt hại không được bồi thường phần do lỗi của chính mình hoặc phần lẽ ra tự ngăn được.

Ai phải bồi thường

Người từ đủ 18 tuổi tự bồi thường; người chưa thành niên thì cha mẹ, người giám hộ chịu theo Điều 586. Nhiều người cùng gây thiệt hại phải liên đới, chia theo mức độ lỗi; không xác định được thì chia đều (Điều 587). Pháp nhân bồi thường thay người của mình khi họ gây thiệt hại lúc thực hiện nhiệm vụ được giao (Điều 597). Thiệt hại do người thi hành công vụ gây ra thì Nhà nước bồi thường theo Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước.

Phân biệt bồi thường trong hợp đồng với bồi thường ngoài hợp đồng

Ví dụ tình huống

Tối 05/9/2026, anh Quân (25 tuổi) điều khiển xe máy vượt đèn đỏ tại một phường thuộc TP. Hà Nội, tông vào chị Hằng đang đi đúng làn. Chị Hằng gãy chân, nằm viện 20 ngày, nghỉ làm 3 tháng.

• Chi phí điều trị theo hóa đơn (trừ phần bảo hiểm y tế đã trả): 48 triệu đồng.
• Thu nhập bị mất: chị Hằng làm kế toán, lương bình quân 15 triệu đồng/tháng × 3 tháng = 45 triệu đồng.
• Người chăm sóc (chồng chị nghỉ việc 20 ngày, thu nhập 600.000 đồng/ngày): 12 triệu đồng.
• Tổn thất tinh thần: hai bên không thỏa thuận được; Tòa xem xét mức độ thương tật, tối đa 50 × 2.530.000 = 126,5 triệu đồng. Giả sử Tòa chấp nhận 15 lần lương cơ sở: 37,95 triệu đồng.
• Xe máy của chị Hằng hư hỏng: chi phí sửa theo giám định 8 triệu đồng.

Tổng khoảng 150,95 triệu đồng, trừ phần bảo hiểm trách nhiệm dân sự bắt buộc đã chi trả; nếu chị Hằng cũng có lỗi, Tòa giảm tương ứng. Chị Hằng có 3 năm để khởi kiện tại Tòa án nhân dân khu vực nơi anh Quân cư trú hoặc nơi xảy ra thiệt hại; nếu vụ việc bị xử lý hình sự, yêu cầu bồi thường được giải quyết trong vụ án hình sự.

Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ

• Chứng cứ: phải nêu rõ từng khoản, mức yêu cầu và tài liệu chứng minh; không tự thu thập được thì đề nghị Tòa thu thập.
• Không phải bồi thường: sự kiện bất khả kháng; lỗi hoàn toàn của người bị thiệt hại; phòng vệ chính đáng. Vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng, tình thế cấp thiết có chế độ riêng (Điều 594, 595).
• Trường hợp đặc thù (Điều 601–605): nguồn nguy hiểm cao độ, ô nhiễm môi trường, súc vật, cây cối, nhà cửa — mỗi loại có chủ thể chịu trách nhiệm và điều kiện miễn trừ riêng.
• Bồi thường trong hợp đồng: bên vi phạm bồi thường toàn bộ thiệt hại "trừ trường hợp có thỏa thuận khác" (Điều 360), nên điều khoản giới hạn mức bồi thường có giá trị; với người tiêu dùng, điều khoản loại trừ trách nhiệm của bên bán còn bị kiểm soát bởi Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023.

Những chỗ hay hiểu sai

• Sai: Đòi bao nhiêu cũng được nếu thấy mình thiệt. Đúng: chỉ thiệt hại thực tế có chứng cứ; tổn thất tinh thần có trần khi không thỏa thuận được.
• Sai: Đã bị phạt hành chính hoặc đi tù thì không phải bồi thường. Đúng: trách nhiệm dân sự độc lập với trách nhiệm hành chính, hình sự.
• Sai: Không có lỗi thì không bao giờ phải bồi thường. Đúng: chủ sở hữu nguồn nguy hiểm cao độ (phương tiện giao thông cơ giới, đường dây tải điện cao áp…) phải bồi thường cả khi không có lỗi, trừ ngoại lệ luật định.
• Sai: Mức trần tinh thần cố định theo năm xảy ra sự việc. Đúng: thực tiễn tính theo lương cơ sở tại thời điểm giải quyết bồi thường, nên mức trần tăng khi lương cơ sở tăng.

Thuật ngữ tiếng Anh tương đương

Bồi thường thiệt hại là compensation for damage (bản dịch Bộ luật Dân sự); khoản tiền bồi thường là damages (luôn ở số nhiều). Bồi thường ngoài hợp đồng tương ứng tort liability (thông luật) hoặc non-contractual liability / extra-contractual liability (dân luật); trong hợp đồng là contractual liability. Tổn thất tinh thần là non-pecuniary damage hoặc moral damages. Luật Việt Nam không có punitive damages (bồi thường mang tính trừng phạt).

Thuật ngữ liên quan

• Bồi thường thiệt hại do tai nạn giao thông — trường hợp thường gặp nhất.
• Bồi thường nhà nước — thiệt hại do người thi hành công vụ gây ra.
• Vi phạm hợp đồng — nguồn của bồi thường trong hợp đồng.
• Phạt vi phạm — chế tài theo thỏa thuận, khác bồi thường.
• Tình thế cấp thiết — trường hợp có chế độ bồi thường riêng.
• Bảo hiểm trách nhiệm dân sự — nguồn chi trả thay người gây thiệt hại.

Căn cứ pháp lý

• Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13 — Điều 360–364, 419, 584–608 (đang có hiệu lực).
• Nghị quyết 02/2022/NQ-HĐTP hướng dẫn trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng (hiệu lực từ 01/01/2023).
• Nghị định 161/2026/NĐ-CP — lương cơ sở 2.530.000 đồng từ 01/7/2026.
• Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước số 10/2017/QH14 — thiệt hại do người thi hành công vụ.

Hỏi đáp nhanh

Bị đánh gây thương tích thì được bồi thường những khoản nào?

Chi phí cứu chữa, bồi dưỡng, phục hồi sức khỏe; thu nhập thực tế bị mất hoặc giảm sút; chi phí và thu nhập bị mất của người chăm sóc; cộng khoản bù đắp tổn thất tinh thần — không thỏa thuận được thì tối đa 50 lần lương cơ sở (Điều 590). Mỗi khoản cần hóa đơn, giấy xác nhận thu nhập, giấy ra viện.

Xe bị đâm hỏng thì có đòi được tiền tổn thất tinh thần không?

Không. Tổn thất tinh thần chỉ được bồi thường khi tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm (Điều 590–592 BLDS). Tài sản bị xâm phạm thì bồi thường giá trị tài sản, lợi ích khai thác bị mất (ví dụ tiền thuê xe khác để đi làm) và chi phí khắc phục (Điều 589).

Con 14 tuổi gây tai nạn thì ai bồi thường?

Người chưa đủ 15 tuổi gây thiệt hại mà còn cha mẹ thì cha mẹ bồi thường toàn bộ; tài sản cha mẹ không đủ mà con có tài sản riêng thì lấy tài sản đó bù phần thiếu (khoản 2 Điều 586). Từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi thì tự bồi thường bằng tài sản của mình, thiếu thì cha mẹ bù.

Bao lâu thì hết quyền đòi bồi thường?

3 năm kể từ ngày người có quyền yêu cầu biết hoặc phải biết quyền, lợi ích của mình bị xâm phạm (Điều 588 BLDS).