Bồi thường nhà nước

Bồi thường nhà nước là trách nhiệm của Nhà nước phải bồi thường thiệt hại về vật chất và tinh thần cho cá nhân, tổ chức khi người thi hành công vụ gây ra thiệt hại bằng hành vi trái pháp luật, trong hoạt động quản lý hành chính, tố tụng dân sự, tố tụng hành chính, tố tụng hình sự và thi hành án.

Định nghĩa theo văn bản pháp luật

Luật không định nghĩa "bồi thường nhà nước" bằng một câu, mà xác định qua đối tượng được bồi thường:

Cá nhân, tổ chức bị thiệt hại về vật chất, thiệt hại về tinh thần do người thi hành công vụ gây ra thuộc phạm vi trách nhiệm bồi thường của Nhà nước được quy định tại Luật này.

Điều 2 Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước số 10/2017/QH14 (hiệu lực từ 01/7/2018)

Khoản 4 Điều 3 giải thích: hành vi trái pháp luật của người thi hành công vụ là hành vi không thực hiện hoặc thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn không đúng quy định của pháp luật.

Giải nghĩa dễ hiểu

Ba căn cứ phải có đủ (Điều 7)

1. Có căn cứ xác định hành vi trái pháp luật: thông thường là có "văn bản làm căn cứ yêu cầu bồi thường". Riêng trong vụ án hành chính, tòa đã xác định hành vi trái pháp luật và người khởi kiện có yêu cầu bồi thường trước hoặc tại phiên họp kiểm tra giao nộp chứng cứ, đối thoại.
2. Có thiệt hại thực tế thuộc phạm vi luật quy định.
3. Có quan hệ nhân quả giữa thiệt hại và hành vi.

Văn bản làm căn cứ trong quản lý hành chính (Điều 8)

Bản án, quyết định của tòa xác định hành vi trái pháp luật; quyết định giải quyết khiếu nại chấp nhận khiếu nại; quyết định hủy, thu hồi, sửa quyết định hành chính vì trái pháp luật; quyết định xử lý người thi hành công vụ trên cơ sở kết luận tố cáo hoặc kết luận thanh tra; quyết định kỷ luật người thi hành công vụ vì hành vi trái pháp luật. Phạm vi các việc được bồi thường trong quản lý hành chính do Điều 17 liệt kê.

Thiệt hại được bồi thường

• Tài sản: theo giá thị trường; tiền đã nộp ngân sách, bị tịch thu được hoàn kèm lãi (Điều 23).
• Thu nhập bị mất: theo lương thực tế; không xác định được thì 01 ngày lương tối thiểu vùng (tháng lương chia 26) cho mỗi ngày (Điều 24).
• Tinh thần: tính bằng lương cơ sở. Bị bắt, tạm giữ, tạm giam, chấp hành án tù oan: 05 ngày lương cơ sở cho mỗi ngày; người bị thiệt hại chết: 360 tháng lương cơ sở; công chức bị buộc thôi việc trái pháp luật: 01 ngày lương cơ sở mỗi ngày (Điều 27).
• Chi phí khác: đi lại, in ấn, gửi đơn khi khiếu nại, tố cáo; thuê luật sư theo hợp đồng nhưng không quá mức thù lao luật sư do Chính phủ quy định (Điều 28).

Lương cơ sở từ 01/7/2026 là 2.530.000 đồng/tháng (Nghị định 161/2026/NĐ-CP). Người bị thiệt hại có một phần lỗi thì Nhà nước trừ phần tương ứng (khoản 5 Điều 4).

Phân biệt bồi thường nhà nước với bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng

Ví dụ tình huống

Tình huống 1: quản lý hành chính. Tháng 3/2026, tổ công tác của phường thu giữ máy móc xưởng in của anh Hà Văn Lực mà không có quyết định tạm giữ. Anh khiếu nại; ngày 10/6/2026 Chủ tịch UBND phường ra quyết định giải quyết khiếu nại, công nhận việc thu giữ trái pháp luật. Quyết định này là văn bản làm căn cứ. Anh có 03 năm kể từ ngày nhận (tức đến tháng 6/2029) để yêu cầu UBND phường bồi thường: chi phí sửa máy hỏng, thu nhập bị mất trong thời gian xưởng ngừng tính theo thu nhập trung bình, chi phí đi lại, gửi đơn.

Tình huống 2: tố tụng hình sự. Ông Kiều Văn Sơn bị tạm giam 120 ngày, sau đó viện kiểm sát đình chỉ vụ án vì hành vi không cấu thành tội phạm. Thiệt hại tinh thần: 120 × 5 = 600 ngày lương cơ sở; cộng thu nhập bị mất trong 120 ngày theo lương tháng thực tế của ông, chi phí thuê luật sư theo hợp đồng trong giới hạn luật định, chi phí đi lại thăm gặp của thân nhân. Viện kiểm sát đã phê chuẩn lệnh tạm giam là cơ quan giải quyết bồi thường (khoản 2 Điều 35); ông còn có quyền được xin lỗi, cải chính công khai.

Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ

• Cơ quan giải quyết: cơ quan trực tiếp quản lý người thi hành công vụ gây thiệt hại, hoặc tòa án có thẩm quyền. Cơ quan đã sáp nhập, giải thể thì cơ quan kế thừa chức năng giải quyết (điểm a khoản 1 Điều 40); điều này quan trọng sau khi bỏ chính quyền cấp huyện từ 01/7/2025.
• Khởi kiện thẳng ra tòa: trong 03 năm kể từ ngày nhận văn bản làm căn cứ, nếu chưa yêu cầu cơ quan quản lý giải quyết; đã có quyết định giải quyết bồi thường có hiệu lực thì không được kiện nữa. Cơ quan quản lý người gây thiệt hại tham gia với tư cách bị đơn (Điều 52).
• Không mất phí, không chịu thuế: cơ quan giải quyết không thu án phí, lệ phí, phí đối với yêu cầu bồi thường; số tiền bồi thường không chịu thuế thu nhập cá nhân, thuế thu nhập doanh nghiệp (Điều 76).

Những chỗ hay hiểu sai

• Sai: cứ thấy cán bộ làm sai là đòi bồi thường được ngay. Đúng: phải có văn bản làm căn cứ xác định hành vi trái pháp luật; trước tiên thường phải khiếu nại hoặc khởi kiện để có văn bản đó.
• Sai: kiện cá nhân cán bộ ra tòa dân sự. Đúng: bị đơn là cơ quan quản lý người thi hành công vụ; cán bộ chỉ có nghĩa vụ hoàn trả cho ngân sách sau đó.
• Sai: thời hiệu tính từ ngày bị thiệt hại. Đúng: tính từ ngày nhận được văn bản làm căn cứ yêu cầu bồi thường.

Thuật ngữ tiếng Anh tương đương

Luật được dịch là Law on State Compensation Liability; khái niệm là state compensation hoặc state liability for damages. Ở hệ common law, chế định gần là sovereign liability hay governmental tort liability, gắn với học thuyết miễn trừ quốc gia (sovereign immunity) mà Việt Nam không dùng. Người thi hành công vụ: public official performing official duties; nghĩa vụ hoàn trả: recourse.

Thuật ngữ liên quan

• Bồi thường thiệt hại — chế định dân sự chung để so sánh
• Hành vi hành chính — nguồn gây thiệt hại thường gặp
• Quyết định hành chính — bị hủy thì mở đường đòi bồi thường
• Khiếu nại — cách lấy văn bản làm căn cứ yêu cầu
• Khởi kiện vụ án hành chính — có thể yêu cầu bồi thường ngay trong vụ án
• Tạm giam — tạm giam oan được bồi thường 05 ngày lương cơ sở mỗi ngày
• Công vụ — thiệt hại phải phát sinh khi thi hành công vụ

Căn cứ pháp lý

• Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước số 10/2017/QH14 (hiệu lực 01/7/2018): Điều 2–8, 17, 23–28, 33, 35, 40, 52, 64, 65, 76.
• Nghị định 68/2018/NĐ-CP quy định chi tiết Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước.
• Bộ luật Dân sự 2015: Điều 584 trở đi (so sánh), lãi suất chậm trả.
• Nghị định 161/2026/NĐ-CP về mức lương cơ sở 2.530.000 đồng từ 01/7/2026.

Hỏi đáp nhanh

Bị tạm giam rồi được đình chỉ vụ án thì có được bồi thường không?

Có, nếu thuộc trường hợp được bồi thường trong tố tụng hình sự (đình chỉ vì không có sự việc phạm tội, hành vi không cấu thành tội…). Thiệt hại tinh thần được tính 05 ngày lương cơ sở cho mỗi ngày bị bắt, tạm giữ, tạm giam (điểm b khoản 3 Điều 27 Luật TNBTCNN), cộng thu nhập bị mất và chi phí thuê luật sư trong giới hạn luật định.

Muốn đòi bồi thường thì nộp đơn ở đâu?

Gửi cơ quan trực tiếp quản lý người thi hành công vụ gây thiệt hại (cơ quan giải quyết bồi thường), hoặc khởi kiện tại tòa nếu chưa yêu cầu cơ quan đó. Đã được một nơi thụ lý thì không được yêu cầu nơi khác, trừ trường hợp tại Điều 52.

Quyết định xử phạt bị tòa hủy rồi, đòi lại tiền phạt đã nộp kèm lãi được không?

Được. Bản án hủy quyết định là văn bản làm căn cứ yêu cầu bồi thường; khoản tiền đã nộp ngân sách được hoàn trả kèm lãi tính theo lãi suất chậm trả của Bộ luật Dân sự (khoản 4 Điều 23).

Cán bộ làm sai có phải bỏ tiền túi ra bồi thường không?

Nhà nước bồi thường trước cho người bị thiệt hại, sau đó người thi hành công vụ có lỗi phải hoàn trả cho ngân sách: lỗi vô ý từ 03 đến 05 tháng lương nhưng không quá 50% số tiền Nhà nước đã trả; cố ý mà bị kết án thì hoàn trả toàn bộ (Điều 64, 65).