Công chức

Công chức là công dân Việt Nam được tuyển dụng vào vị trí việc làm trong cơ quan của Đảng, Nhà nước, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức chính trị - xã hội ở trung ương, cấp tỉnh, cấp xã (và một số vị trí không phải quân nhân, công an trong lực lượng vũ trang, cơ yếu), trong biên chế và hưởng lương từ ngân sách nhà nước. Từ 01/7/2025 khái niệm này được định nghĩa lại theo Luật Cán bộ, công chức số 80/2025/QH15.

Định nghĩa theo văn bản pháp luật

Công chức là công dân Việt Nam, được tuyển dụng vào vị trí việc làm trong cơ quan của Đảng Cộng sản Việt Nam, Nhà nước, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức chính trị - xã hội ở trung ương, ở cấp tỉnh, ở cấp xã; trong cơ quan, đơn vị thuộc Quân đội nhân dân mà không phải là sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp, công nhân, viên chức quốc phòng; trong cơ quan, đơn vị thuộc Công an nhân dân mà không phải là sĩ quan, hạ sĩ quan, chiến sĩ phục vụ theo chế độ chuyên nghiệp, công nhân công an; trong tổ chức cơ yếu mà không phải là người làm công tác cơ yếu, trong biên chế và hưởng lương từ ngân sách nhà nước.

Khoản 2 Điều 1 Luật Cán bộ, công chức số 80/2025/QH15 (hiệu lực từ 01/7/2025; thay Luật số 22/2008/QH12)

Giải nghĩa dễ hiểu

Năm dấu hiệu nhận diện

• Công dân Việt Nam, khi dự tuyển chỉ có một quốc tịch là quốc tịch Việt Nam, đủ 18 tuổi, cư trú tại Việt Nam (Điều 19).
• Được tuyển dụng, qua thi tuyển, xét tuyển hoặc tiếp nhận. Đây là điểm phân biệt với cán bộ, vốn được bầu cử, phê chuẩn, bổ nhiệm, chỉ định theo nhiệm kỳ.
• Vào vị trí việc làm: luật mới lấy vị trí việc làm làm trung tâm thay vì ngạch như trước. Người trúng tuyển được bố trí vào vị trí và xếp ngạch tương ứng: chuyên gia cao cấp, chuyên viên cao cấp, chuyên viên chính, chuyên viên, cán sự, nhân viên (Điều 24).
• Nơi làm việc là cơ quan Đảng, Nhà nước, Mặt trận, tổ chức chính trị - xã hội ở ba cấp: trung ương, tỉnh, xã. Không còn cấp huyện, cũng không còn nhóm "công chức cấp xã" với chế độ riêng.
• Trong biên chế, hưởng lương ngân sách nhà nước.

Những thay đổi lớn so với luật cũ

• Bỏ chế độ tập sự.
• Đánh giá công chức theo kết quả, sản phẩm, áp dụng từ 01/01/2026; xếp loại bốn mức, từ hoàn thành xuất sắc đến không hoàn thành nhiệm vụ. Không hoàn thành hoặc không đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ đến mức nhất định thì có thể bị cho thôi việc (Điều 27, 32).
• Kỷ luật còn bốn hình thức: khiển trách, cảnh cáo, cách chức, buộc thôi việc. Thời hiệu kỷ luật 05 năm với vi phạm đến mức khiển trách, 10 năm với vi phạm khác; một số vi phạm không áp dụng thời hiệu, như dùng văn bằng giả (Điều 37).
• Cơ quan được ký hợp đồng với chuyên gia, luật sư giỏi, doanh nhân để làm một số nhiệm vụ của vị trí công chức (Điều 21).

Phân biệt công chức với cán bộ

Ví dụ tình huống

Tình huống 1. Chị Nguyễn Thu Trang trúng tuyển kỳ thi công chức vào vị trí chuyên viên phổ biến pháp luật của Sở Tư pháp tỉnh Nghệ An, có quyết định tuyển dụng tháng 5/2026. Theo luật mới, chị không phải tập sự; được bố trí ngay vào vị trí việc làm, xếp ngạch chuyên viên và hưởng lương theo ngạch. Năm 2026 chị được đánh giá, xếp loại theo kết quả công việc.

Tình huống 2. Anh Lò Văn Sơn là công chức địa chính của một xã cũ tại Sơn La trước sắp xếp. Từ 01/7/2025, nếu đủ tiêu chuẩn trình độ, anh được chuyển thành công chức theo luật mới và bố trí tại xã mới (khoản 1 Điều 45). Chậm nhất ngày 01/7/2027, cơ quan quản lý phải bố trí anh vào vị trí việc làm và xếp ngạch tương ứng.

Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ

• Không được dự tuyển: người mất hoặc hạn chế năng lực hành vi dân sự; đang bị truy cứu trách nhiệm hình sự, chưa được xóa án tích; đang ở cơ sở cai nghiện bắt buộc, cơ sở giáo dục bắt buộc.
• Đương nhiên buộc thôi việc: bị kết án phạt tù không được hưởng án treo hoặc bị kết án về tội phạm tham nhũng, kể từ ngày bản án có hiệu lực (khoản 2 Điều 36).
• Thôi việc theo nguyện vọng phải được đồng ý; không giải quyết khi đang bị xem xét kỷ luật, bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Nghỉ hưu theo Bộ luật Lao động.
• Thời hạn xử lý kỷ luật không quá 90 ngày kể từ khi phát hiện, vụ phức tạp không quá 150 ngày.
• Tranh chấp: quyết định kỷ luật buộc thôi việc được khởi kiện vụ án hành chính; các hình thức kỷ luật khác giải quyết theo khiếu nại.

Những chỗ hay hiểu sai

• Sai: ai làm trong khu vực nhà nước cũng là công chức. Đúng: giáo viên, bác sĩ, giảng viên công lập là viên chức; người ký hợp đồng lao động không phải công chức.
• Sai: mới vào phải tập sự 12 tháng. Đúng: chế độ tập sự đã bỏ từ 01/7/2025.
• Sai: vào biên chế là ổn định suốt đời. Đúng: không hoàn thành nhiệm vụ theo kết quả đánh giá có thể bị cho thôi việc.
• Sai: công chức xã vẫn là một ngạch riêng, lương thấp hơn. Đúng: luật mới hợp nhất, công chức ở xã cũng xếp ngạch theo vị trí việc làm.

Thuật ngữ tiếng Anh tương đương

Bản dịch phổ biến là civil servant, phù hợp vì nhấn vào người được tuyển dụng vào bộ máy hành chính. Nhưng cần lưu ý ở Anh, Úc chữ này chỉ người làm cho chính phủ trung ương, còn công chức Việt Nam gồm cả người làm ở cơ quan Đảng, Mặt trận. Public official rộng hơn, bao cả cán bộ. Cán bộ thường dịch là official hoặc cadre; không dùng public employee cho công chức vì chữ này nên để dịch viên chức.

Thuật ngữ liên quan

• Viên chức — nhóm làm ở đơn vị sự nghiệp công lập, hay bị nhầm với công chức
• Công vụ — hoạt động công chức thực hiện
• Cơ quan hành chính nhà nước — nơi phần lớn công chức làm việc
• Hành vi hành chính — hành vi của công chức có thẩm quyền có thể bị khiếu kiện
• Khởi kiện vụ án hành chính — cách kiện quyết định buộc thôi việc
• Bồi thường nhà nước — khi công chức gây thiệt hại trong thi hành công vụ

Căn cứ pháp lý

• Luật Cán bộ, công chức số 80/2025/QH15 (hiệu lực 01/7/2025; Mục đánh giá công chức thực hiện từ 01/01/2026): Điều 1, 5, 14, 19–21, 24–27, 32, 36, 37, 45.
• Luật Cán bộ, công chức số 22/2008/QH12 (sửa đổi năm 2019) — hết hiệu lực từ 01/7/2025.

Hỏi đáp nhanh

Giáo viên, bác sĩ trường công, bệnh viện công có phải công chức không?

Thông thường không. Họ làm việc tại đơn vị sự nghiệp công lập theo hợp đồng làm việc nên là viên chức. Chỉ người được tuyển vào vị trí việc làm trong cơ quan Đảng, Nhà nước, Mặt trận, tổ chức chính trị - xã hội mới là công chức.

Đỗ công chức năm 2026 có phải tập sự không?

Không. Luật Cán bộ, công chức số 80/2025/QH15 bỏ chế độ tập sự; người trúng tuyển được bố trí ngay vào vị trí việc làm và xếp ngạch tương ứng. Người đang tập sự khi luật có hiệu lực (01/7/2025) được xếp ngạch luôn (khoản 3 Điều 45).

Công chức còn bị kỷ luật hạ bậc lương, giáng chức không?

Không còn. Điều 36 Luật 80/2025/QH15 chỉ giữ bốn hình thức: khiển trách, cảnh cáo, cách chức (với công chức lãnh đạo, quản lý) và buộc thôi việc.

Công chức có được mở công ty không?

Không. Điểm b khoản 2 Điều 17 Luật Doanh nghiệp cấm cán bộ, công chức thành lập, quản lý doanh nghiệp; pháp luật phòng, chống tham nhũng (được Điều 14 Luật Cán bộ, công chức dẫn chiếu) cũng cấm tham gia quản lý, điều hành doanh nghiệp, hợp tác xã, trừ trường hợp luật có quy định khác. Việc góp vốn còn tùy chức vụ và lĩnh vực quản lý.