Năng lực hành vi dân sự là khả năng một người tự mình, bằng hành vi của chính mình, ký kết và thực hiện các giao dịch dân sự — mua bán, vay mượn, ủy quyền, lập di chúc. Khác với năng lực pháp luật (ai cũng có từ lúc sinh ra), năng lực hành vi phụ thuộc vào tuổi và khả năng nhận thức.
Định nghĩa theo văn bản pháp luật
Năng lực hành vi dân sự của cá nhân là khả năng của cá nhân bằng hành vi của mình xác lập, thực hiện quyền, nghĩa vụ dân sự.
Điều 19 Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13 (hiệu lực từ 01/01/2017)
Giải nghĩa dễ hiểu
Theo độ tuổi (Điều 20, 21)
| Độ tuổi | Tự mình giao dịch được gì |
|---|---|
| Chưa đủ 6 tuổi | Không; mọi giao dịch do người đại diện theo pháp luật xác lập |
| Từ đủ 6 đến chưa đủ 15 tuổi | Giao dịch phục vụ sinh hoạt hằng ngày phù hợp lứa tuổi; còn lại cần người đại diện đồng ý |
| Từ đủ 15 đến chưa đủ 18 tuổi | Tự mình giao dịch, trừ giao dịch về bất động sản, động sản phải đăng ký và giao dịch luật đòi hỏi đồng ý |
| Từ đủ 18 tuổi | Đầy đủ, trừ ba trường hợp bị Tòa án tuyên bố dưới đây |
Ba tình trạng do Tòa án tuyên bố
- Mất năng lực hành vi dân sự (Điều 22): bệnh tâm thần hoặc bệnh khác khiến không nhận thức, làm chủ được hành vi. Bắt buộc có kết luận giám định pháp y tâm thần. Mọi giao dịch do người đại diện theo pháp luật (người giám hộ) thực hiện.
- Có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi (Điều 23): người thành niên chưa đến mức mất năng lực — thường gặp ở người cao tuổi suy giảm trí nhớ, người sau tai biến. Tòa chỉ định người giám hộ và xác định quyền, nghĩa vụ của người giám hộ — tức phạm vi được "may đo" theo từng người.
- Hạn chế năng lực hành vi dân sự (Điều 24): nghiện ma túy, chất kích thích khác dẫn tới phá tán tài sản gia đình. Giao dịch liên quan đến tài sản phải được người đại diện theo pháp luật do tòa chỉ định đồng ý, trừ giao dịch sinh hoạt hằng ngày.
Cả ba đều là việc dân sự, do người có quyền, lợi ích liên quan hoặc cơ quan, tổ chức hữu quan yêu cầu; khi không còn căn cứ, Tòa án hủy bỏ quyết định theo yêu cầu.
Phân biệt năng lực hành vi dân sự với năng lực pháp luật dân sự
| Tiêu chí | Năng lực hành vi dân sự | Năng lực pháp luật dân sự |
|---|---|---|
| Nội dung | Khả năng tự mình xác lập, thực hiện quyền, nghĩa vụ | Khả năng có quyền, nghĩa vụ |
| Phát sinh | Tăng dần theo tuổi; đầy đủ từ 18 tuổi | Từ khi sinh ra đến khi chết |
| Như nhau giữa mọi người? | Không | Có (khoản 2 Điều 16) |
| Có thể bị Tòa án tuyên bố mất, hạn chế | Có | Không bị hạn chế, trừ khi luật quy định |
| Ví dụ | Bé 5 tuổi không tự ký nhận tặng cho nhà | Bé 5 tuổi vẫn có thể là chủ sở hữu nhà, người thừa kế |
Ví dụ tình huống
Ông Tạ Văn Lộc, 81 tuổi, ở phường Long Biên, Hà Nội, được bệnh viện chẩn đoán sa sút trí tuệ từ tháng 9/2024. Ngày 15/01/2026 ông ký hợp đồng công chứng chuyển nhượng mảnh đất 80 m² cho một người quen với giá 1,1 tỷ đồng, thấp hơn khoảng một nửa giá thị trường. Ông chưa từng bị tòa tuyên bố mất năng lực hành vi.
Vì chưa có quyết định của tòa, ông Lộc về pháp lý vẫn là người có năng lực hành vi đầy đủ; con ông không dùng được Điều 125. Con đường là Điều 128: giao dịch xác lập vào đúng thời điểm ông không nhận thức, làm chủ được hành vi. Thời hiệu là 02 năm kể từ ngày xác lập giao dịch (điểm d khoản 1 Điều 132), tức chỉ kéo dài tới tháng 01/2028 — không nên để sát hạn. Chứng cứ cần có: hồ sơ bệnh án, kết luận giám định pháp y tâm thần (có thể giám định hồi cứu), lời khai công chứng viên, chênh lệch giá. Song song, gia đình nên yêu cầu tòa tuyên bố ông có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi hoặc mất năng lực hành vi để chỉ định người giám hộ, tránh các giao dịch tương tự.
Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ
- Giao dịch không bị vô hiệu dù thiếu năng lực (khoản 2 Điều 125): giao dịch đáp ứng nhu cầu thiết yếu hằng ngày của trẻ dưới 6 tuổi, người mất năng lực; giao dịch chỉ làm phát sinh quyền hoặc miễn nghĩa vụ cho họ (nhận quà); giao dịch được chính họ thừa nhận sau khi đủ 18 tuổi hoặc khôi phục năng lực.
- Di chúc: người từ đủ 15 đến chưa đủ 18 tuổi được lập di chúc nếu cha, mẹ hoặc người giám hộ đồng ý (Điều 625).
- Đại diện theo ủy quyền: người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi có thể làm người đại diện theo ủy quyền, trừ giao dịch luật đòi người từ 18 tuổi (khoản 3 Điều 138).
- Công chứng: công chứng viên phải từ chối khi nghi ngờ người yêu cầu không nhận thức được hành vi; nhiều tổ chức công chứng yêu cầu giấy khám sức khỏe tâm thần khi người cao tuổi giao dịch tài sản lớn.
- Lao động, hôn nhân có mốc riêng: tuổi giao kết hợp đồng lao động, tuổi kết hôn (nam 20, nữ 18) do luật chuyên ngành quy định, không suy ra từ BLDS.
Những chỗ hay hiểu sai
- Sai: "Người già, người bệnh tự động mất năng lực hành vi." — Đúng: chỉ Tòa án mới tuyên bố được, và phải có giám định pháp y tâm thần.
- Sai: "Trẻ dưới 18 tuổi ký gì cũng vô hiệu." — Đúng: từ 15 tuổi đã tự giao dịch phần lớn; giao dịch sinh hoạt hằng ngày của trẻ từ 6 tuổi cũng hợp lệ.
- Sai: "Giao dịch của người chưa thành niên tự động vô hiệu." — Đúng: chỉ vô hiệu khi người đại diện yêu cầu Tòa án tuyên bố, trong thời hiệu 02 năm kể từ khi biết hoặc phải biết.
- Sai: "Nghiện ma túy là bị hạn chế năng lực hành vi." — Đúng: phải có phá tán tài sản gia đình và có quyết định của Tòa án.
Thuật ngữ tiếng Anh tương đương
Dùng legal capacity to act hoặc active legal capacity (civil law). Common law hay nói capacity to contract — hẹp hơn, chỉ trong hợp đồng. Mất năng lực hành vi: loss of legal capacity / legal incapacity; hạn chế: restricted legal capacity. Tránh dịch civil act capacity — sát chữ nhưng người đọc nước ngoài không hiểu.
Thuật ngữ liên quan
- Năng lực pháp luật dân sự — khả năng có quyền, khác khả năng tự thực hiện
- Giám hộ — cơ chế thay thế cho người thiếu năng lực
- Người đại diện theo pháp luật — người giao dịch thay hoặc đồng ý
- Giao dịch dân sự vô hiệu — hệ quả khi thiếu năng lực
- Việc dân sự — thủ tục yêu cầu tuyên bố mất, hạn chế năng lực
- Năng lực trách nhiệm hình sự — khái niệm tương ứng bên hình sự
Căn cứ pháp lý
- Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13 — Điều 16, 19–24, 59, 125, 128, 132, 138, 625 (đang có hiệu lực).
- Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, sửa đổi bởi Luật số 85/2025/QH15 — thủ tục giải quyết việc dân sự tại Tòa án nhân dân khu vực.
- Luật Hôn nhân và gia đình số 52/2014/QH13 — Điều 8 (tuổi kết hôn).
Hỏi đáp nhanh
Con 16 tuổi tự mua điện thoại 20 triệu có cần bố mẹ đồng ý không?
Người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi tự mình xác lập giao dịch, trừ giao dịch liên quan bất động sản, động sản phải đăng ký và giao dịch khác luật yêu cầu (khoản 4 Điều 21 BLDS). Điện thoại không phải đăng ký nên về nguyên tắc cháu tự mua được. Nhưng mua xe máy, ô tô — động sản phải đăng ký — thì cần người đại diện theo pháp luật đồng ý.
Bố bị lẫn, các con muốn bán nhà của bố để chữa bệnh thì làm thế nào?
Phải yêu cầu Tòa án tuyên bố bố mất năng lực hành vi dân sự (hoặc có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi) trên cơ sở kết luận giám định pháp y tâm thần, rồi xác định người giám hộ. Người giám hộ bán tài sản có giá trị lớn như nhà đất của người được giám hộ còn phải được người giám sát việc giám hộ đồng ý (Điều 59). Giấy ủy quyền bố ký khi đã lẫn có nguy cơ bị tuyên vô hiệu.
Uống say ký hợp đồng có đòi hủy được không?
Người có năng lực hành vi đầy đủ nhưng ký vào đúng lúc không nhận thức, làm chủ được hành vi có quyền yêu cầu Tòa án tuyên bố giao dịch vô hiệu (Điều 128), trong 02 năm kể từ ngày xác lập giao dịch. Khó nhất là chứng minh tình trạng ở đúng thời điểm ký.
Lưu ý: Bài viết tổng hợp quy định đang có hiệu lực tại thời điểm đăng và chỉ mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến pháp lý cho một vụ việc cụ thể. Văn bản pháp luật có thể được sửa đổi; vui lòng đối chiếu bản mới nhất hoặc trao đổi với luật sư trước khi quyết định.