Tình thế cấp thiết là tình thế mà một người, vì muốn tránh một thiệt hại đang đe dọa quyền, lợi ích hợp pháp của mình, của người khác, của Nhà nước hoặc tổ chức, buộc phải gây ra một thiệt hại khác nhỏ hơn vì không còn cách nào khác. Hành vi gây thiệt hại trong tình thế đó không phải là tội phạm — đây là một trong các trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự.
Định nghĩa theo văn bản pháp luật
1. Tình thế cấp thiết là tình thế của người vì muốn tránh gây thiệt hại cho quyền, lợi ích hợp pháp của mình, của người khác hoặc lợi ích của Nhà nước, của cơ quan, tổ chức mà không còn cách nào khác là phải gây một thiệt hại nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn ngừa.
Hành vi gây thiệt hại trong tình thế cấp thiết không phải là tội phạm.
2. Trong trường hợp thiệt hại gây ra rõ ràng vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết, thì người gây thiệt hại đó phải chịu trách nhiệm hình sự.
Điều 23 Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13 (hiệu lực từ 01/01/2018), Chương IV "Những trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự".
Giải nghĩa dễ hiểu
Bốn điều kiện
- Có nguy cơ thiệt hại thực tế và đang hiện hữu cho một lợi ích hợp pháp. Nguồn nguy hiểm có thể là thiên tai (lũ, cháy rừng), sự cố kỹ thuật (xe mất phanh), động vật, bệnh tật, thậm chí hành vi của con người. Nguy cơ tưởng tượng hoặc đã qua thì không đủ.
- Không còn cách nào khác: gây thiệt hại là biện pháp cuối cùng. Nếu có thể gọi cứu hộ kịp, có đường thoát khác, có cách ít thiệt hại hơn mà vẫn chọn cách gây hại thì không thỏa mãn.
- Thiệt hại gây ra nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn ngừa: so sánh giá trị lợi ích — tính mạng cao hơn sức khỏe, sức khỏe cao hơn tài sản; tài sản so theo giá trị.
- Thiệt hại thường giáng vào lợi ích của người thứ ba, không phải vào người gây ra nguy cơ. Đây là điểm khác cơ bản với phòng vệ chính đáng.
Vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết
Khi thiệt hại gây ra rõ ràng vượt quá yêu cầu (bằng hoặc lớn hơn thiệt hại cần tránh, hoặc có cách ít thiệt hại hơn hiển nhiên mà không dùng), người đó phải chịu trách nhiệm hình sự theo tội tương ứng, nhưng được hưởng tình tiết giảm nhẹ "phạm tội trong trường hợp vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết" (điểm d khoản 1 Điều 51). Khác với phòng vệ chính đáng, BLHS không có tội danh riêng với khung nhẹ cho trường hợp này.
Phân biệt tình thế cấp thiết với phòng vệ chính đáng
| Tiêu chí | Tình thế cấp thiết (Điều 23) | Phòng vệ chính đáng (Điều 22) |
|---|---|---|
| Nguồn nguy hiểm | Bất kỳ: thiên tai, sự cố, động vật, con người | Chỉ hành vi xâm phạm trái pháp luật của con người |
| Thiệt hại gây cho ai | Thường là người thứ ba vô can | Chính người đang tấn công |
| Yêu cầu so sánh thiệt hại | Bắt buộc nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn ngừa | Không đòi nhỏ hơn, chỉ đòi "cần thiết" |
| Có phải là cách duy nhất | Phải là cách duy nhất ("không còn cách nào khác") | Không bắt buộc; có quyền chống trả dù có thể bỏ chạy |
| Khi vượt quá | Xử theo tội thông thường + tình tiết giảm nhẹ điểm d khoản 1 Điều 51 | Có tội danh riêng nhẹ (Điều 126, 136) hoặc tình tiết giảm nhẹ điểm c |
| Bồi thường dân sự | Người gây ra tình thế phải bồi thường (Điều 595 BLDS) | Người phòng vệ không bồi thường (Điều 594 BLDS) |
Ví dụ tình huống
Tình huống 1. Sáng 11/6/2026, anh Ngô Quốc Khánh lái xe tải chở hàng xuống dốc đèo ở tỉnh Lâm Đồng thì xe mất phanh do sự cố kỹ thuật (đã bảo dưỡng đúng hạn). Phía trước là đoàn xe khách đang dừng chờ. Anh đánh lái vào vách núi, húc đổ một đoạn lan can và một ki-ốt bán hàng không có người (thiệt hại khoảng 120 triệu đồng). Hành vi của anh Khánh thỏa mãn tình thế cấp thiết: nguy cơ thực tế đe dọa tính mạng nhiều người, không còn cách nào khác, thiệt hại tài sản nhỏ hơn nhiều. Anh không phạm tội hủy hoại tài sản. Nếu sự cố mất phanh do chủ xe không bảo dưỡng, chủ ki-ốt có thể đòi bồi thường từ người gây ra tình thế (khoản 2 Điều 595 BLDS).
Tình huống 2. Lũ dâng cao, ông Hòa ở một xã thuộc tỉnh Nghệ An tự ý phá bờ bao ao cá của hàng xóm để xả nước cứu căn nhà của mình đang ngập một phần. Ao cá thiệt hại 200 triệu đồng, căn nhà nếu ngập thêm ước thiệt hại khoảng 30 triệu đồng và gia đình đã sơ tán an toàn. Thiệt hại gây ra rõ ràng lớn hơn thiệt hại cần ngăn ngừa: ông Hòa vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết, có thể bị truy cứu về tội hủy hoại tài sản (Điều 178) với tình tiết giảm nhẹ điểm d khoản 1 Điều 51, và phải bồi thường.
Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ
- Thời điểm đánh giá: xét theo hoàn cảnh người đó nhận thức được tại thời điểm hành động, không phải theo thông tin biết được sau khi sự việc kết thúc.
- Người có nghĩa vụ đối mặt với nguy hiểm: lính cứu hỏa, nhân viên cứu hộ, thuyền trưởng có nghĩa vụ nghề nghiệp phải chấp nhận rủi ro nhất định; họ không thể viện dẫn tình thế cấp thiết để trốn tránh nhiệm vụ rồi gây thiệt hại cho người khác.
- Người tự gây ra nguy hiểm: luật không loại trừ hẳn, nhưng người cố ý tạo ra tình huống để lấy cớ gây thiệt hại thì không được hưởng Điều 23.
- Thủ tục: khi xác định hành vi thuộc tình thế cấp thiết, cơ quan có thẩm quyền ra quyết định không khởi tố vì hành vi không cấu thành tội phạm (khoản 2 Điều 157 BLTTHS), hoặc đình chỉ điều tra, đình chỉ vụ án nếu đã khởi tố.
Những chỗ hay hiểu sai
- Sai: "Có lý do chính đáng thì gây thiệt hại bao nhiêu cũng được." — Đúng: thiệt hại gây ra phải nhỏ hơn thiệt hại cần tránh và phải là cách duy nhất.
- Sai: "Tình thế cấp thiết và phòng vệ chính đáng là một." — Đúng: phòng vệ nhằm vào kẻ tấn công; tình thế cấp thiết thường gây hại cho người vô can.
- Sai: "Không phạm tội thì không ai phải bồi thường." — Đúng: người gây ra tình thế cấp thiết phải bồi thường cho người bị thiệt hại.
- Sai: "Sợ hãi nên làm gì cũng được miễn." — Đúng: đánh giá dựa trên tình huống thực tế; vượt quá rõ ràng vẫn bị truy cứu, chỉ được giảm nhẹ.
Thuật ngữ tiếng Anh tương đương
Tương đương là necessity (thường gọi defence of necessity) hoặc state of necessity trong luật châu Âu lục địa. Vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết: excess of necessity. Lưu ý trong common law, necessity được thừa nhận rất hạn chế và không áp dụng cho tội giết người (án R v Dudley and Stephens, 1884); cũng cần phân biệt với duress — bị đe dọa, cưỡng ép, luật Việt Nam xử lý như tình tiết giảm nhẹ chứ không phải tình thế cấp thiết.
Thuật ngữ liên quan
- Phòng vệ chính đáng — trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự gần nhất, dễ nhầm nhất.
- Tình tiết giảm nhẹ — vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết là tình tiết giảm nhẹ.
- Tội phạm — hành vi trong tình thế cấp thiết không phải tội phạm.
- Bồi thường thiệt hại — trách nhiệm dân sự theo Điều 595 BLDS.
- Lỗi (trong hình sự) — tình thế cấp thiết không bị coi là có lỗi đáng trách.
- Khởi tố vụ án hình sự — không khởi tố khi hành vi không cấu thành tội phạm.
Căn cứ pháp lý
- Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13 (sửa đổi 2017, 2024, 2025): Điều 22, 23, 51, 178 — đang có hiệu lực.
- Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13: Điều 594, 595 — đang có hiệu lực.
- Bộ luật Tố tụng hình sự số 101/2015/QH13 (sửa đổi 2021, 2025): Điều 157, 230, 248.
Hỏi đáp nhanh
Phá cửa kính xe người khác để cứu đứa trẻ bị bỏ quên trong xe có phạm tội không?
Không. Đứa trẻ đang đối mặt nguy cơ ngạt, sốc nhiệt (thiệt hại về tính mạng, sức khỏe), không liên lạc được chủ xe kịp thời, việc đập kính là cách duy nhất và thiệt hại tài sản rõ ràng nhỏ hơn. Đây là tình thế cấp thiết theo Điều 23 BLHS. Về dân sự, người gây ra tình thế (người bỏ quên trẻ) phải chịu thiệt hại (khoản 2 Điều 595 BLDS).
Gây thiệt hại trong tình thế cấp thiết có phải bồi thường không?
Trong giới hạn của tình thế cấp thiết, người gây thiệt hại không phải bồi thường; người đã gây ra tình thế cấp thiết dẫn đến thiệt hại thì phải bồi thường (Điều 595 BLDS). Nếu vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết, người gây thiệt hại phải bồi thường phần thiệt hại do vượt quá.
Có được hy sinh tính mạng người này để cứu tính mạng người khác không?
Luật Việt Nam đòi thiệt hại gây ra phải nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn ngừa. Tính mạng con người không thể đem ra so lớn nhỏ, nên lý luận phổ biến cho rằng gây chết người để cứu người khác không thỏa mãn Điều 23; hoàn cảnh đặc biệt đó chỉ có thể được xem xét như tình tiết giảm nhẹ (bị đe dọa, cưỡng bức, vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết).
Lưu ý: Bài viết tổng hợp quy định đang có hiệu lực tại thời điểm đăng và chỉ mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến pháp lý cho một vụ việc cụ thể. Văn bản pháp luật có thể được sửa đổi; vui lòng đối chiếu bản mới nhất hoặc trao đổi với luật sư trước khi quyết định.