Phòng vệ chính đáng là hành vi chống trả một cách cần thiết người đang có hành vi xâm phạm quyền hoặc lợi ích chính đáng của mình, của người khác, hoặc lợi ích của Nhà nước, cơ quan, tổ chức. Đây là một trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự: dù gây thiệt hại cho người tấn công, người phòng vệ không phạm tội.
Định nghĩa theo văn bản pháp luật
1. Phòng vệ chính đáng là hành vi của người vì bảo vệ quyền hoặc lợi ích chính đáng của mình, của người khác hoặc lợi ích của Nhà nước, của cơ quan, tổ chức mà chống trả lại một cách cần thiết người đang có hành vi xâm phạm các lợi ích nói trên.
Phòng vệ chính đáng không phải là tội phạm.
2. Vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng là hành vi chống trả rõ ràng quá mức cần thiết, không phù hợp với tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi xâm hại.
Người có hành vi vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng phải chịu trách nhiệm hình sự theo quy định của Bộ luật này.
Điều 22 Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13 (hiệu lực từ 01/01/2018), thuộc Chương IV "Những trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự".
Giải nghĩa dễ hiểu
Khi tư vấn, luật sư thường tách thành bốn câu hỏi:
- Có hành vi xâm phạm thật không? Phải là hành vi trái pháp luật, có thật — không phải do người phòng vệ tưởng tượng.
- Hành vi đó "đang" diễn ra không? Chống trả trước khi bị tấn công ("đánh phủ đầu" vì đoán sẽ bị đánh) hoặc sau khi nguy cơ đã qua (đuổi theo đánh kẻ đã bỏ chạy) đều không phải phòng vệ.
- Chống trả có nhằm vào chính người xâm phạm không? Gây thiệt hại cho người ngoài cuộc không thuộc phòng vệ chính đáng (có thể xét tình thế cấp thiết).
- Có "cần thiết" không? Không đòi tương xứng tuyệt đối về công cụ, nhưng không được "rõ ràng quá mức". Đánh giá dựa trên tương quan lực lượng, công cụ, mức độ hung hãn, thời gian, địa điểm, tâm lý bị bất ngờ.
Thiếu yếu tố "cần thiết" nhưng vẫn đủ ba yếu tố kia là vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng — vẫn là tội phạm, nhưng được xử bằng tội danh riêng với khung nhẹ: giết người do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng (Điều 126: cải tạo không giam giữ đến 02 năm hoặc tù 03 tháng đến 02 năm; đối với 02 người trở lên tù 02–05 năm) và cố ý gây thương tích do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng (Điều 136). Ở các tội khác, vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng là tình tiết giảm nhẹ (điểm c khoản 1 Điều 51).
Phân biệt phòng vệ chính đáng với tình thế cấp thiết
| Tiêu chí | Phòng vệ chính đáng (Điều 22) | Tình thế cấp thiết (Điều 23) |
|---|---|---|
| Nguồn nguy hiểm | Hành vi xâm phạm trái pháp luật của con người | Bất kỳ nguồn nào: thiên tai, thú dữ, sự cố, hành vi người khác |
| Ai chịu thiệt hại | Chính người đang tấn công | Thường là người thứ ba không có lỗi |
| Điều kiện về thiệt hại | Chống trả cần thiết; thiệt hại gây ra có thể lớn hơn thiệt hại bị đe dọa | Thiệt hại gây ra phải nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn ngừa; không còn cách nào khác |
| Bồi thường dân sự | Không phải bồi thường (Điều 594 BLDS) | Người gây ra tình thế nguy hiểm phải bồi thường; vượt quá thì bồi thường phần vượt quá (Điều 595 BLDS) |
Ví dụ tình huống
Tình huống 1 — phòng vệ chính đáng. 23 giờ ngày 14/01/2026, anh Hồ Văn Quang (55 tuổi) phát hiện hai thanh niên cầm dao phá cửa vào nhà mình ở một xã của tỉnh Lâm Đồng. Một người lao vào chém, anh Quang dùng gậy gỗ đánh trúng tay người này, gãy xương (thương tích 28%). Hành vi xâm phạm có thật, đang diễn ra, có hung khí, hai người; việc dùng gậy là cần thiết. Đây là phòng vệ chính đáng: anh Quang không bị khởi tố; cơ quan điều tra ra quyết định không khởi tố vụ án đối với anh (hoặc đình chỉ nếu đã khởi tố); anh không phải bồi thường viện phí cho người kia.
Tình huống 2 — vượt quá. Cũng trong vụ trên, sau khi hai người bỏ dao chạy ra sân, một người vấp ngã. Anh Quang đuổi theo, đánh nhiều nhát vào đầu khiến người này tử vong. Ở thời điểm này hành vi xâm phạm đã chấm dứt; việc đánh tiếp không còn là phòng vệ. Tùy đánh giá về tâm lý hoảng loạn liền mạch, anh có thể bị xử về tội giết người do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng (Điều 126) hoặc tội giết người (Điều 123) — đây là điểm tranh luận chủ yếu của luật sư trong những vụ như vậy, và anh phải bồi thường cho gia đình người chết.
Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ
- Phòng vệ để bảo vệ người khác (người đi đường can ngăn cướp giật) và lợi ích Nhà nước cũng được thừa nhận.
- Bị tấn công không bắt buộc phải bỏ chạy trước khi chống trả; luật không đặt nghĩa vụ "tránh né".
- Việc đánh giá thường dựa vào camera, lời khai nhân chứng, giám định thương tích và dấu vết hung khí. Người phòng vệ nên trình báo ngay, giữ nguyên hiện trường và hung khí của bên tấn công — thời gian và lời khai ban đầu ảnh hưởng lớn đến kết luận "đang xâm phạm" hay "đã kết thúc".
- Hành vi "bắt giữ người phạm tội" là chế định khác (Điều 24 BLHS); vượt quá mức cần thiết khi bắt giữ cũng được xử bằng Điều 126, 136.
Những chỗ hay hiểu sai
- Sai: "Kẻ trộm vào nhà thì muốn làm gì cũng được." — Đúng: chỉ được chống trả cần thiết trong lúc xâm phạm đang diễn ra.
- Sai: "Người tấn công tay không thì mình cũng chỉ được dùng tay." — Đúng: luật không đòi cân bằng công cụ; xét tổng thể có "rõ ràng quá mức" không.
- Sai: "Vượt quá giới hạn phòng vệ thì không phải chịu gì." — Đúng: vẫn là tội phạm, chỉ là tội danh/khung nhẹ hơn, và vẫn phải bồi thường.
- Sai: "Đánh trước để phòng bị đánh là phòng vệ." — Đúng: hành vi xâm phạm phải đang diễn ra.
Thuật ngữ tiếng Anh tương đương
legitimate self-defence hoặc lawful self-defence; trong hệ thông luật thường gọi đơn giản là self-defence (Anh) / self-defense (Mỹ). Vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng: excessive self-defence hoặc exceeding the limits of self-defence. Không dùng stand your ground để mô tả luật Việt Nam — đó là học thuyết riêng của một số bang Mỹ.
Thuật ngữ liên quan
- Tình thế cấp thiết — trường hợp loại trừ TNHS gần nhất, dễ nhầm.
- Tình tiết giảm nhẹ — vượt quá giới hạn phòng vệ là điểm c khoản 1 Điều 51.
- Tội phạm — phòng vệ chính đáng không phải là tội phạm.
- Lỗi (trong hình sự) — đánh giá ý thức của người phòng vệ.
- Bồi thường thiệt hại — không phải bồi thường khi phòng vệ chính đáng.
- Khởi tố vụ án hình sự — không khởi tố khi hành vi không cấu thành tội phạm.
Căn cứ pháp lý
- Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13, Điều 22, 23, 24, 51, 126, 136 (Văn bản hợp nhất 135/VBHN-VPQH năm 2025).
- Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13, Điều 594, 595.
- Bộ luật Tố tụng hình sự số 101/2015/QH13, khoản 2 Điều 157 (không khởi tố khi hành vi không cấu thành tội phạm).
Hỏi đáp nhanh
Trộm đột nhập nhà ban đêm, đánh trộm bị thương có bị xử lý không?
Nếu tên trộm đang xâm phạm và việc chống trả là cần thiết để ngăn chặn thì đó là phòng vệ chính đáng, không phải tội phạm. Nhưng khi trộm đã bị khống chế, đã bỏ chạy hoặc nằm im mà vẫn tiếp tục đánh thì phần hành vi sau không còn là phòng vệ — có thể bị xử về tội cố ý gây thương tích hoặc giết người.
Phòng vệ chính đáng có phải bồi thường cho người bị thương không?
Không. Điều 594 Bộ luật Dân sự 2015: người gây thiệt hại trong trường hợp phòng vệ chính đáng không phải bồi thường. Nếu vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng thì phải bồi thường.
Người bị tấn công bằng tay không có được dùng dao chống trả không?
Luật không đòi phương tiện phải "cân bằng" tuyệt đối. Tiêu chí là chống trả có "cần thiết" và có "rõ ràng quá mức" so với tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi xâm hại hay không — xét cả tương quan sức lực, số người tấn công, thời gian, địa điểm. Dùng dao đâm vào chỗ hiểm khi chỉ bị tát một cái thường bị coi là vượt quá.
Lưu ý: Bài viết tổng hợp quy định đang có hiệu lực tại thời điểm đăng và chỉ mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến pháp lý cho một vụ việc cụ thể. Văn bản pháp luật có thể được sửa đổi; vui lòng đối chiếu bản mới nhất hoặc trao đổi với luật sư trước khi quyết định.