Chuẩn bị phạm tội

Chuẩn bị phạm tội là giai đoạn đầu của việc thực hiện tội phạm cố ý: người phạm tội tìm kiếm, sửa soạn công cụ, phương tiện, tạo ra các điều kiện khác hoặc thành lập, tham gia nhóm tội phạm, nhưng chưa bắt tay thực hiện hành vi được mô tả trong điều luật. BLHS chỉ trừng trị việc chuẩn bị đối với một danh sách tội nguy hiểm được liệt kê.

Định nghĩa theo văn bản pháp luật

1. Chuẩn bị phạm tội là tìm kiếm, sửa soạn công cụ, phương tiện hoặc tạo ra những điều kiện khác để thực hiện tội phạm hoặc thành lập, tham gia nhóm tội phạm, trừ trường hợp thành lập hoặc tham gia nhóm tội phạm quy định tại Điều 109, điểm a khoản 2 Điều 113 hoặc điểm a khoản 2 Điều 299 của Bộ luật này.

2. Người chuẩn bị phạm tội quy định tại một trong các điều 108, 109, 110, 111, 112, 113, 114, 115, 116, 117, 118, 119, 120, 121, 123, 134, 168, 169, 207, 299, 300, 301, 302, 303 và 324 của Bộ luật này thì phải chịu trách nhiệm hình sự.

3. Người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi chuẩn bị phạm tội quy định tại Điều 123, Điều 168 của Bộ luật này thì phải chịu trách nhiệm hình sự.

Điều 14 Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13, được sửa đổi bởi khoản 4 Điều 1 Luật số 12/2017/QH14 (hiệu lực từ 01/01/2018).

Giải nghĩa dễ hiểu

Ba nhóm hành vi chuẩn bị

• Tìm kiếm, sửa soạn công cụ, phương tiện: mua dao, mài mã tấu, mượn xe để tẩu thoát, chế tạo chìa khóa giả.
• Tạo điều kiện khác: thăm dò địa điểm, theo dõi lịch đi lại của nạn nhân, lên kế hoạch, rủ rê người khác.
• Thành lập, tham gia nhóm tội phạm. Ngoại lệ: với Điều 109 (hoạt động nhằm lật đổ chính quyền), điểm a khoản 2 Điều 113 và điểm a khoản 2 Điều 299 (khủng bố), việc thành lập, tham gia tổ chức đã là hành vi phạm tội hoàn thành chứ không còn là chuẩn bị.

Danh sách 25 tội — chìa khóa của khái niệm

Ngoài 25 điều tại khoản 2, chuẩn bị phạm tội không bị truy cứu. Danh sách gồm: 14 tội xâm phạm an ninh quốc gia (Điều 108–121); giết người (123); cố ý gây thương tích (134); cướp tài sản (168); bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản (169); làm, tàng trữ, vận chuyển, lưu hành tiền giả (207); khủng bố (299); tài trợ khủng bố (300); bắt cóc con tin (301); cướp biển (302); phá hủy công trình, cơ sở, phương tiện quan trọng về an ninh quốc gia (303); rửa tiền (324). Lưu ý: tội về vũ khí quân dụng (Điều 304) có trong danh sách tuổi 14–16 tại Điều 12 nhưng không có trong danh sách chuẩn bị phạm tội.

Mức hình phạt

Mỗi tội trong danh sách có một khoản riêng quy định khung cho hành vi chuẩn bị: "Người chuẩn bị phạm tội này, thì bị phạt tù từ 01 năm đến 05 năm" (khoản 3 Điều 123, khoản 5 Điều 168, khoản 3 nhiều điều thuộc Chương XIII); khoản 6 Điều 134 quy định riêng cho việc chuẩn bị hung khí, a-xít hoặc lập nhóm nhằm gây thương tích: cải tạo không giam giữ đến 02 năm hoặc tù 03 tháng – 02 năm. Tòa án quyết định hình phạt trong phạm vi khung đó (khoản 2 Điều 57). Với người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi, mức cao nhất không quá một phần ba, từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi không quá một phần hai khung dành cho hành vi chuẩn bị (khoản 2 Điều 120 Luật Tư pháp người chưa thành niên, từ 01/01/2026).

Phân biệt chuẩn bị phạm tội với phạm tội chưa đạt

Ví dụ tình huống

Do mâu thuẫn tiền bạc, Võ Thành Đạt (24 tuổi) và Phạm Gia Huy (15 tuổi 4 tháng) bàn nhau cướp tiệm vàng ở phường Ninh Kiều, TP. Cần Thơ. Ngày 05/7/2026, Đạt mua 2 con dao bầu và một khẩu súng nhựa giống thật, Huy mượn xe máy, tháo biển số; cả hai đi xem đường hai lần. Sáng 09/7, khi đang dừng xe cách tiệm 200 m, cả hai bị tổ tuần tra kiểm tra và thu giữ dao, súng.

• Hai người chưa đe dọa, chưa dùng vũ lực với ai — chưa bắt đầu hành vi khách quan của tội cướp. Đây là chuẩn bị phạm tội cướp tài sản; Điều 168 nằm trong danh sách khoản 2 Điều 14 nên cả hai bị truy cứu theo khoản 5 Điều 168 (tù 01–05 năm).
• Huy 15 tuổi vẫn chịu trách nhiệm vì khoản 3 Điều 14 liệt kê Điều 168. Mức hình phạt cao nhất với Huy không quá một phần ba của 05 năm, tức 01 năm 08 tháng; Huy cũng có thể được xem xét biện pháp xử lý chuyển hướng theo Luật Tư pháp người chưa thành niên.
• Nếu cùng kế hoạch nhưng là trộm cắp tiệm vàng vào ban đêm, việc chuẩn bị không bị xử lý hình sự vì Điều 173 không có trong danh sách.

Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ

• Chỉ có ở lỗi cố ý trực tiếp: người chuẩn bị phải có mục đích thực hiện tội phạm cụ thể. Không chứng minh được mục đích thì việc mua dao, mượn xe chỉ là hành vi bình thường.
• Công cụ chuẩn bị tự nó là tội: tàng trữ súng quân dụng, vật liệu nổ để đi cướp có thể bị xử thêm tội riêng (Điều 304, 305).
• Đồng phạm ở giai đoạn chuẩn bị: người tổ chức, người giúp sức chịu trách nhiệm về chuẩn bị phạm tội cùng người thực hành.

Những chỗ hay hiểu sai

• Sai: "Chuẩn bị bất kỳ tội gì cũng bị phạt." — Đúng: chỉ 25 tội tại khoản 2 Điều 14.
• Sai: "Chuẩn bị thì xử nhẹ theo tỷ lệ như phạm tội chưa đạt." — Đúng: có khung riêng trong từng điều luật.
• Sai: "Đã có dao, có kế hoạch là phạm tội hoàn thành." — Đúng: chỉ là chuẩn bị nếu chưa bắt đầu hành vi trong mô tả của điều luật.
• Sai: "Rủ nhau rồi thôi thì vẫn bị xử." — Đúng: tự ý chấm dứt được miễn trách nhiệm về tội định phạm (Điều 16).

Thuật ngữ tiếng Anh tương đương

preparation to commit a crime hoặc preparatory acts. Trong common law, giai đoạn này thường được xử lý qua các tội độc lập (inchoate offences) như conspiracy (thỏa thuận phạm tội) hay possession of articles for use in burglary, không qua một chế định chung. Không dịch là attempt — đó là phạm tội chưa đạt.

Thuật ngữ liên quan

• Phạm tội chưa đạt — giai đoạn kế tiếp, đã bắt đầu thực hiện.
• Tội phạm hoàn thành — giai đoạn cuối, thỏa đủ cấu thành.
• Tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội — căn cứ miễn trách nhiệm ở giai đoạn chuẩn bị.
• Tuổi chịu trách nhiệm hình sự — người 14–16 tuổi chỉ chịu với Điều 123, 168.
• Cố ý phạm tội — chuẩn bị chỉ có ở lỗi cố ý trực tiếp.
• Người tổ chức — thường xuất hiện từ giai đoạn chuẩn bị.

Căn cứ pháp lý

• Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13, Điều 12, 14, 15, 16, 57, 123, 134, 168, 173 (Điều 14 sửa đổi bởi Luật 12/2017/QH14; văn bản hợp nhất năm 2025) — đang có hiệu lực.
• Luật Tư pháp người chưa thành niên số 59/2024/QH15, Điều 120 — hiệu lực từ 01/01/2026.

Hỏi đáp nhanh

Mua dao định đi đánh người nhưng bị phát hiện trước thì có bị xử lý hình sự không?

Có thể. Chuẩn bị hung khí nguy hiểm nhằm gây thương tích là hành vi bị xử lý theo khoản 6 Điều 134 BLHS: phạt cải tạo không giam giữ đến 02 năm hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 02 năm. Nếu ý định là giết người thì xử theo khoản 3 Điều 123 (tù 01–05 năm). Cơ quan điều tra phải chứng minh được mục đích qua tin nhắn, lời khai, hoàn cảnh.

Đã chuẩn bị nhưng tự bỏ ý định thì có bị xử lý không?

Không, về tội định phạm — người tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội được miễn trách nhiệm hình sự (Điều 16). Nhưng nếu vật đã chuẩn bị tự nó là tội phạm (tàng trữ trái phép vũ khí quân dụng, vật liệu nổ) thì vẫn bị xử về tội đó.

Bàn bạc với nhau để đi trộm nhưng chưa làm gì có phải chuẩn bị phạm tội không?

Về lý luận, thỏa thuận và rủ rê là tạo điều kiện, có thể là chuẩn bị. Nhưng trộm cắp tài sản (Điều 173) không nằm trong danh sách 25 tội tại khoản 2 Điều 14 nên chuẩn bị trộm cắp không bị truy cứu trách nhiệm hình sự.