Phạm tội chưa đạt

Phạm tội chưa đạt là trường hợp người phạm tội cố ý bắt tay thực hiện tội phạm nhưng không làm được đến cùng vì một nguyên nhân nằm ngoài ý muốn của họ — bị bắt quả tang, nạn nhân chống trả, công cụ hỏng, tính toán sai. Người đó vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự, nhưng mức hình phạt bị giới hạn thấp hơn so với tội phạm hoàn thành.

Định nghĩa theo văn bản pháp luật

Phạm tội chưa đạt là cố ý thực hiện tội phạm nhưng không thực hiện được đến cùng vì những nguyên nhân ngoài ý muốn của người phạm tội.

Người phạm tội chưa đạt phải chịu trách nhiệm hình sự về tội phạm chưa đạt.

Điều 15 Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13 (hiệu lực từ 01/01/2018; không bị sửa đổi bởi Luật 12/2017/QH14, Luật 86/2025/QH15).

Giải nghĩa dễ hiểu

Ba dấu hiệu

1. Đã bắt đầu thực hiện tội phạm: người phạm tội đã thực hiện hành vi khách quan được mô tả trong điều luật (đã cạy cửa, đã giơ dao đâm, đã đưa lời gian dối để chiếm đoạt). Còn đang tìm kiếm công cụ, đi thăm dò thì mới là chuẩn bị phạm tội.
2. Chưa thực hiện được đến cùng: chưa thỏa mãn hết các dấu hiệu khách quan của cấu thành tội phạm — chưa chiếm được tài sản, nạn nhân không chết.
3. Nguyên nhân khách quan, ngoài ý muốn: người phạm tội muốn làm tiếp nhưng bị ngăn lại. Nếu tự mình dừng khi không có gì cản trở thì là tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội — được miễn trách nhiệm về tội định phạm.

Chỉ có ở tội cố ý

Điều 15 dùng chữ "cố ý thực hiện tội phạm". Trong lý luận và thực tiễn xét xử, chưa đạt chỉ đặt ra với lỗi cố ý trực tiếp — người phạm tội phải mong muốn hậu quả xảy ra. Không có "vô ý làm chết người chưa đạt", cũng khó đặt ra chưa đạt với cố ý gián tiếp vì người đó không theo đuổi hậu quả.

Hai dạng thường gặp

• Chưa đạt chưa hoàn thành: chưa làm hết các hành vi định làm (đang cạy két thì bảo vệ tới).
• Chưa đạt đã hoàn thành: đã làm hết những gì cần làm nhưng hậu quả vẫn không xảy ra (bắn trượt, bỏ thuốc độc nhưng nạn nhân được cấp cứu kịp).

Hai dạng khác nhau ở mức độ nguy hiểm, được cân nhắc khi lượng hình (khoản 1 Điều 57).

Tội có cấu thành hình thức

Một số tội hoàn thành ngay khi có hành vi, không cần hậu quả. Tội cướp tài sản (Điều 168) hoàn thành khi người phạm tội đã dùng vũ lực hoặc đe dọa dùng vũ lực ngay tức khắc nhằm chiếm đoạt — chưa lấy được đồng nào vẫn là cướp hoàn thành. Vì vậy không thể lập luận "cướp chưa đạt" chỉ vì chưa lấy được tài sản.

Phân biệt phạm tội chưa đạt với chuẩn bị phạm tội và tự ý nửa chừng chấm dứt

Ví dụ tình huống

Tình huống 1. Ngày 08/5/2026, Lò Văn Tùng dùng vam phá khóa một xe máy trị giá khoảng 42 triệu đồng đậu trước một chợ ở tỉnh Lai Châu. Khóa vừa bật thì chủ xe và người dân giữ lại. Tùng phạm tội trộm cắp tài sản chưa đạt, khung áp dụng là khoản 1 Điều 173 (cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc tù 06 tháng – 03 năm). Theo khoản 3 Điều 57, mức tù tối đa Tòa có thể tuyên là 3/4 × 36 tháng = 27 tháng.

Tình huống 2. Tối 12/7/2026, Phạm Quang Hưng ghen tuông, dùng dao nhọn đâm hai nhát vào ngực anh Lực rồi bỏ đi vì tưởng Lực đã chết. Người dân đưa Lực đi cấp cứu, tỷ lệ tổn thương 35%. Vùng đâm, hung khí và lời đe dọa trước đó cho thấy Hưng muốn tước đoạt tính mạng: đây là giết người chưa đạt. Nếu không có tình tiết định khung tăng nặng, khung áp dụng là khoản 2 Điều 123 (07–15 năm tù), mức tù tối đa là 3/4 × 15 năm = 11 năm 3 tháng. Nếu chứng minh được tình tiết thuộc khoản 1 (ví dụ có tính chất côn đồ), khung có tử hình, nhưng theo khoản 3 Điều 57 Hưng cũng chỉ bị phạt tù không quá 20 năm — không thể tuyên chung thân hay tử hình.

Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ

• Định khung theo ý định: với tội xâm phạm sở hữu, khung được xác định theo giá trị tài sản người phạm tội nhắm tới, không theo giá trị đã lấy được. Trộm két định lấy 300 triệu nhưng bị bắt khi mới cầm 5 triệu thì vẫn xét theo khoản 3 Điều 173 ở dạng chưa đạt, nếu chứng minh được ý định đó.
• Đồng phạm: người thực hành dừng ở chưa đạt thì người tổ chức, xúi giục, giúp sức cũng chịu trách nhiệm về tội phạm chưa đạt.
• Người chưa thành niên: từ 01/01/2026, Điều 120 Luật Tư pháp người chưa thành niên quy định mức cao nhất khi phạm tội chưa đạt: không quá 1/3 (từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi) hoặc 1/2 (từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi) mức hình phạt dành cho người chưa thành niên tại Điều 117–119 luật đó.
• Tình tiết giảm nhẹ vẫn áp dụng thêm: chưa đạt là căn cứ giới hạn mức án, không phải tình tiết giảm nhẹ của Điều 51; trong giới hạn đó Tòa vẫn xét các tình tiết khác và có thể xử dưới khung theo Điều 54.

Những chỗ hay hiểu sai

• Sai: "Chưa lấy được gì thì không có tội." — Đúng: đã bắt đầu thực hiện và bị ngăn lại là chưa đạt, vẫn bị truy cứu.
• Sai: "Chưa đạt thì được giảm một nửa." — Đúng: giới hạn là không quá 3/4 mức phạt tù cao nhất của khung; tội có chung thân, tử hình thì tối đa 20 năm. Không có quy tắc giảm một nửa cho người đủ 18 tuổi.
• Sai: "Thấy công an đến nên bỏ chạy là tự ý dừng." — Đúng: dừng vì sợ bị bắt là nguyên nhân ngoài ý muốn, vẫn là chưa đạt.
• Sai: "Nạn nhân không chết thì chỉ là cố ý gây thương tích." — Đúng: nếu ý định là giết, hậu quả chết không xảy ra thì vẫn là giết người chưa đạt.

Thuật ngữ tiếng Anh tương đương

Tương đương gần nhất là attempt (tội phạm chưa đạt — attempted crime, ví dụ attempted murder). Phân biệt dạng chưa đạt đã hoàn thành với chưa hoàn thành, sách luật so sánh dùng complete attempt và incomplete attempt. Lưu ý ở Anh, Mỹ, ranh giới giữa preparation và attempt được xác định bằng các phép thử riêng (more than merely preparatory, substantial step), không trùng khớp hoàn toàn với ranh giới chuẩn bị – chưa đạt của luật Việt Nam.

Thuật ngữ liên quan

• Chuẩn bị phạm tội — giai đoạn liền trước, chưa bắt đầu hành vi khách quan.
• Tội phạm hoàn thành — đã thỏa mãn đủ dấu hiệu cấu thành.
• Tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội — dừng tự nguyện, được miễn trách nhiệm về tội định phạm.
• Cấu thành tội phạm — thước đo để biết tội đã hoàn thành hay chưa.
• Cố ý phạm tội — chưa đạt chỉ đặt ra với lỗi cố ý.
• Tình tiết giảm nhẹ — được áp dụng thêm trong giới hạn mức án của chưa đạt.

Căn cứ pháp lý

• Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13 (sửa đổi 2017, 2024, 2025): Điều 14, 15, 16, 54, 57, 123, 168, 173 — đang có hiệu lực.
• Luật Tư pháp người chưa thành niên số 59/2024/QH15, Điều 120 (hiệu lực từ 01/01/2026).

Hỏi đáp nhanh

Lấy trộm chưa kịp mang ra khỏi nhà thì bị bắt, có phải chịu tội không?

Có. Đó thường là trộm cắp tài sản chưa đạt. Người phạm tội chưa đạt vẫn chịu trách nhiệm hình sự theo đúng điều luật về tội trộm cắp (Điều 173), chỉ được quyết định hình phạt nhẹ hơn: mức tù không quá ba phần tư mức cao nhất của khung áp dụng (khoản 3 Điều 57). Khung được xác định theo giá trị tài sản mà người đó nhắm tới.

Đâm người nhưng nạn nhân được cứu sống thì là giết người chưa đạt hay cố ý gây thương tích?

Phụ thuộc vào ý định lúc ra tay. Nếu chứng minh được mục đích tước đoạt tính mạng (vùng đâm hiểm yếu, hung khí, số nhát, lời nói đe dọa, việc bỏ đi khi tưởng nạn nhân đã chết...) thì là giết người chưa đạt. Nếu chỉ nhằm gây thương tích thì xử theo Điều 134 với tỷ lệ tổn thương thực tế. Đây là chỗ tranh luận gay gắt nhất tại phiên tòa.

Phạm tội chưa đạt có được hưởng án treo không?

Có thể, nếu mức hình phạt Tòa tuyên không quá 03 năm tù và đáp ứng các điều kiện về nhân thân, tình tiết giảm nhẹ của án treo (Điều 65). Chưa đạt tự nó không phải là căn cứ cho hưởng án treo, nhưng giúp hạ mức án xuống phạm vi có thể xem xét.

Người 15 tuổi phạm tội chưa đạt bị xử thế nào?

Chỉ bị truy cứu nếu tội đó thuộc danh mục khoản 2 Điều 12 BLHS và là tội rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng. Mức hình phạt cao nhất không quá một phần ba mức hình phạt dành cho người chưa thành niên tại các Điều 117–119 Luật Tư pháp người chưa thành niên (khoản 3 Điều 120 luật này, hiệu lực từ 01/01/2026).