Chủ thể của tội phạm

Chủ thể của tội phạm là người hoặc pháp nhân thương mại đã thực hiện hành vi phạm tội và có đủ điều kiện để phải chịu trách nhiệm hình sự. Với cá nhân, điều kiện là có năng lực trách nhiệm hình sự và đủ tuổi; với pháp nhân, là pháp nhân thương mại phạm một tội được liệt kê và thỏa các điều kiện luật định.

Định nghĩa theo văn bản pháp luật

BLHS không có điều luật định nghĩa "chủ thể của tội phạm"; khái niệm được ghép từ định nghĩa tội phạm (hành vi "do người có năng lực trách nhiệm hình sự hoặc pháp nhân thương mại thực hiện" — khoản 1 Điều 8) và các điều luật sau:

1. Người từ đủ 16 tuổi trở lên phải chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm, trừ những tội phạm mà Bộ luật này có quy định khác.

Khoản 1 Điều 12 Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13 (hiệu lực từ 01/01/2018).

Người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội trong khi đang mắc bệnh tâm thần, một bệnh khác làm mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi của mình, thì không phải chịu trách nhiệm hình sự.

Điều 21 Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13. Điều kiện chịu trách nhiệm của pháp nhân thương mại: Điều 75; phạm vi tội: Điều 76.

Giải nghĩa dễ hiểu

Chủ thể là cá nhân

• Đủ tuổi: từ đủ 16 tuổi chịu trách nhiệm về mọi tội; từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi chỉ chịu trách nhiệm về tội rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng thuộc 28 điều liệt kê tại khoản 2 Điều 12. Tuổi tính theo ngày sinh tại thời điểm thực hiện hành vi.
• Có năng lực trách nhiệm hình sự: có khả năng nhận thức tính nguy hiểm của hành vi và điều khiển được hành vi. Luật suy đoán người đủ tuổi là có năng lực; chỉ khi có dấu hiệu bệnh lý mới trưng cầu giám định pháp y tâm thần. Người phạm tội khi có năng lực nhưng trước khi bị kết án mới mắc bệnh thì bị bắt buộc chữa bệnh, khỏi bệnh vẫn có thể phải chịu trách nhiệm (khoản 2 Điều 49).

Chủ thể đặc biệt

Nhiều tội đòi hỏi thêm dấu hiệu riêng ở người thực hành: người có chức vụ, quyền hạn (các tội tham nhũng — Điều 352 định nghĩa "người có chức vụ" gồm cả người làm theo hợp đồng, không hưởng lương); quân nhân (Chương XXV); người có nghĩa vụ cấp dưỡng (Điều 186); người đủ 18 tuổi trở lên (Điều 145 — giao cấu với người từ đủ 13 đến dưới 16 tuổi); người điều khiển phương tiện (Điều 260). Thiếu dấu hiệu này thì người đó không thể là người thực hành, nhưng vẫn có thể là đồng phạm với vai trò tổ chức, xúi giục, giúp sức.

Chủ thể là pháp nhân thương mại

Từ 01/01/2018, pháp nhân thương mại (doanh nghiệp, tổ chức kinh tế có mục tiêu lợi nhuận và chia lợi nhuận cho thành viên) có thể là chủ thể của 33 tội tại Điều 76 — chủ yếu là tội kinh tế (buôn lậu, trốn thuế, sản xuất hàng giả, vi phạm quy định về đầu tư, chứng khoán…), tội môi trường, cùng tội tài trợ khủng bố (Điều 300) và rửa tiền (Điều 324). Phải thỏa đủ bốn điều kiện của Điều 75: hành vi nhân danh pháp nhân; vì lợi ích của pháp nhân; có sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân; chưa hết thời hiệu.

Phân biệt chủ thể của tội phạm với người phạm tội

Ví dụ tình huống

Công ty CP Hóa chất Tân Phát (trụ sở tại một khu công nghiệp thuộc tỉnh Tây Ninh) theo chỉ đạo của Tổng giám đốc Lê Hoàng Nam xả nước thải chưa xử lý ra kênh để tiết kiệm chi phí vận hành khoảng 2 tỷ đồng/năm; kết quả quan trắc tháng 6/2026 cho thấy thông số vượt quy chuẩn nhiều lần, thuộc mức xử lý hình sự của tội gây ô nhiễm môi trường (Điều 235). Cùng thời gian, bảo vệ của công ty là ông Hùng (có giấy xác nhận điều trị tâm thần phân liệt từ năm 2023) đập phá xe của người dân phản đối.

• Công ty là chủ thể của tội gây ô nhiễm môi trường: Điều 235 có trong danh sách Điều 76; hành vi nhân danh và vì lợi ích công ty, do Tổng giám đốc chỉ đạo. Hình phạt chính với pháp nhân có thể là phạt tiền (không thấp hơn 50 triệu đồng theo Điều 77, mức cụ thể theo khoản tương ứng của Điều 235), đình chỉ hoạt động có thời hạn hoặc vĩnh viễn.
• Ông Nam bị truy cứu song song với tư cách cá nhân (khoản 2 Điều 75).
• Ông Hùng: cơ quan điều tra trưng cầu giám định pháp y tâm thần. Nếu kết luận tại thời điểm thực hiện hành vi ông mất khả năng điều khiển hành vi, ông không phải chịu trách nhiệm hình sự, có thể bị áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh (khoản 1 Điều 49); nếu chỉ hạn chế khả năng nhận thức, ông vẫn chịu trách nhiệm và được hưởng tình tiết giảm nhẹ (điểm q khoản 1 Điều 51).

Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ

• Không phải pháp nhân thương mại: cơ quan nhà nước, đơn vị sự nghiệp công lập, hội, quỹ xã hội không là chủ thể của tội phạm; chỉ cá nhân trong đó bị xử lý.
• Hộ kinh doanh không phải pháp nhân nên không là chủ thể pháp nhân thương mại; chủ hộ chịu trách nhiệm cá nhân.
• Người dưới 18 tuổi là chủ thể nhưng được xử lý theo Luật Tư pháp người chưa thành niên (từ 01/01/2026): ưu tiên biện pháp xử lý chuyển hướng, không áp dụng hình phạt bổ sung.
• Giám định tâm thần phải trưng cầu khi có nghi ngờ về năng lực trách nhiệm hình sự (Điều 206 BLTTHS); bỏ qua là vi phạm thủ tục nghiêm trọng.

Những chỗ hay hiểu sai

• Sai: "Có giấy khám tâm thần là thoát tội." — Đúng: phải là tình trạng mất khả năng nhận thức hoặc điều khiển hành vi tại thời điểm thực hiện hành vi, theo kết luận giám định.
• Sai: "Công ty nào cũng có thể bị xử hình sự." — Đúng: chỉ pháp nhân thương mại và chỉ 33 tội tại Điều 76; công ty phạm tội lừa đảo thì chỉ cá nhân bị xử.
• Sai: "Người không có chức vụ thì không dính tội tham nhũng." — Đúng: vẫn có thể là đồng phạm.

Thuật ngữ tiếng Anh tương đương

subject of the crime (cách dịch trong khoa học luật hình sự gốc Xô viết) hoặc diễn đạt theo chức năng: person criminally liable. Pháp nhân thương mại phạm tội: corporate criminal liability / commercial legal entity. Chủ thể đặc biệt: special subject; trong common law gần với status offence hay tội chỉ do public official thực hiện. Năng lực trách nhiệm hình sự: criminal capacity; mất năng lực do bệnh tâm thần: insanity defence.

Thuật ngữ liên quan

• Năng lực trách nhiệm hình sự — điều kiện cốt lõi của chủ thể cá nhân.
• Tuổi chịu trách nhiệm hình sự — mốc 14 và 16 tuổi.
• Người chưa thành niên phạm tội — chủ thể được xử lý theo luật riêng.
• Cấu thành tội phạm — chủ thể là một trong bốn yếu tố.
• Người thực hành — phải thỏa dấu hiệu chủ thể đặc biệt nếu tội đòi hỏi.
• Đồng phạm — đường để người không có dấu hiệu đặc biệt vẫn bị xử cùng tội.

Căn cứ pháp lý

• Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13 (sửa đổi 2017, 2024, 2025), Điều 8, 12, 13, 21, 49, 51, 74–77, 145, 186, 235, 260, 352 — đang có hiệu lực.
• Bộ luật Tố tụng hình sự số 101/2015/QH13 (sửa đổi 2021, 2025), Điều 206 — trường hợp bắt buộc trưng cầu giám định.
• Luật Tư pháp người chưa thành niên số 59/2024/QH15, hiệu lực từ 01/01/2026.

Hỏi đáp nhanh

Say rượu đánh người có được coi là mất năng lực trách nhiệm hình sự không?

Không. Điều 13 BLHS quy định người phạm tội trong tình trạng mất khả năng nhận thức hoặc điều khiển hành vi do dùng rượu, bia hoặc chất kích thích mạnh khác vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự, vì họ tự đặt mình vào tình trạng đó. Chỉ bệnh tâm thần hoặc bệnh khác làm mất khả năng nhận thức, điều khiển hành vi (Điều 21) mới loại trừ trách nhiệm.

Công ty bị khởi tố thì giám đốc có bị truy cứu không?

Có thể cả hai. Khoản 2 Điều 75 BLHS quy định việc pháp nhân thương mại chịu trách nhiệm hình sự không loại trừ trách nhiệm hình sự của cá nhân. Giám đốc, kế toán trưởng trực tiếp chỉ đạo hành vi vẫn bị xử lý với tư cách cá nhân, thường song song trong cùng vụ án.

Người không có chức vụ có thể bị xử về tội tham ô không?

Không thể là người thực hành tội tham ô vì tội này đòi chủ thể đặc biệt. Nhưng người không có chức vụ vẫn có thể là đồng phạm (tổ chức, xúi giục, giúp sức) nếu cố ý cùng người có chức vụ thực hiện, và bị xử cùng tội danh tham ô.