Đồng phạm là hình thức phạm tội có từ hai người trở lên cố ý cùng thực hiện một tội phạm. Mỗi người có thể giữ một vai trò khác nhau — tổ chức, thực hành, xúi giục hoặc giúp sức — nhưng đều chịu trách nhiệm hình sự về cùng một tội, với mức hình phạt cá thể hóa theo vai trò.
Định nghĩa theo văn bản pháp luật
1. Đồng phạm là trường hợp có hai người trở lên cố ý cùng thực hiện một tội phạm.
2. Phạm tội có tổ chức là hình thức đồng phạm có sự câu kết chặt chẽ giữa những người cùng thực hiện tội phạm.
3. Người đồng phạm bao gồm người tổ chức, người thực hành, người xúi giục, người giúp sức. [...]
4. Người đồng phạm không phải chịu trách nhiệm hình sự về hành vi vượt quá của người thực hành.
Điều 17 Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13 (hiệu lực từ 01/01/2018; không bị Luật 86/2025/QH15 sửa).
Giải nghĩa dễ hiểu
Ba điều kiện để có đồng phạm
- Từ hai người trở lên đều có năng lực trách nhiệm hình sự và đủ tuổi chịu trách nhiệm về tội đó.
- Cùng cố ý: mỗi người biết hành vi của mình và của người khác hướng tới cùng một tội phạm. Không có đồng phạm trong tội vô ý — hai tài xế cùng chạy ẩu gây tai nạn thì mỗi người chịu trách nhiệm riêng.
- Cùng thực hiện một tội phạm: hành vi của mỗi người là một mắt xích dẫn tới tội phạm chung.
Bốn vai trò
- Người tổ chức: chủ mưu, cầm đầu, chỉ huy việc thực hiện tội phạm.
- Người thực hành: trực tiếp thực hiện hành vi được mô tả trong điều luật.
- Người xúi giục: kích động, dụ dỗ, thúc đẩy người khác phạm tội.
- Người giúp sức: tạo điều kiện tinh thần (hứa che giấu, hứa tiêu thụ, cung cấp thông tin) hoặc vật chất (đưa công cụ, chở đi, cảnh giới).
Ranh giới với che giấu và không tố giác
Mấu chốt là thời điểm và sự hứa hẹn trước. Người hứa trước sẽ che giấu hoặc tiêu thụ tài sản là đồng phạm giúp sức. Người không hứa trước, chỉ che giấu sau khi biết tội phạm đã xảy ra, phạm tội che giấu tội phạm (Điều 18, 389) trong những trường hợp luật quy định, hoặc tội chứa chấp, tiêu thụ tài sản do người khác phạm tội mà có (Điều 323).
Hành vi vượt quá
Nếu người thực hành làm vượt ra ngoài ý định chung (thỏa thuận trộm nhưng lại dùng dao đâm chủ nhà), những người còn lại không chịu trách nhiệm về phần vượt quá — trừ khi họ biết và để mặc, hoặc ý định chung vốn đã chấp nhận khả năng đó.
Phân biệt đồng phạm giản đơn với phạm tội có tổ chức
| Tiêu chí | Đồng phạm giản đơn | Phạm tội có tổ chức |
|---|---|---|
| Mức độ liên kết | Lỏng, có thể bộc phát, ít phân công | Câu kết chặt chẽ, có phân công, chỉ huy |
| Vai trò | Thường chỉ có người thực hành, có thể có giúp sức | Thường có người tổ chức, kế hoạch, kéo dài |
| Hệ quả | Không tự động tăng nặng | Tình tiết tăng nặng (điểm a khoản 1 Điều 52) hoặc định khung ở nhiều tội |
| Án treo | Có thể (nhất là người giúp sức vai trò nhỏ) | Người tổ chức, chủ mưu không được án treo |
Ví dụ tình huống
Tháng 4/2026, Hoàng lên kế hoạch trộm kho điện thoại của một cửa hàng ở TP. Huế, phân công: Tín (19 tuổi) cạy cửa lấy hàng; Sang đứng ngoài cảnh giới; Vy (chủ tiệm sửa điện thoại) hứa trước sẽ mua lại toàn bộ. Đêm 26/4, Tín lấy 42 chiếc, trị giá 310 triệu đồng. Hôm sau Vy mua; Khoa — một người quen của Vy, không biết gì trước — mua lại 5 chiếc của Vy dù biết là hàng trộm.
- Hoàng (người tổ chức), Tín (người thực hành), Sang và Vy (người giúp sức) là đồng phạm tội trộm cắp tài sản, khoản 3 Điều 173 (200–dưới 500 triệu đồng: 07–15 năm). Vì có phân công, câu kết, đây là phạm tội có tổ chức.
- Khoa không hứa hẹn trước nên không là đồng phạm; Khoa có thể bị xử về tội tiêu thụ tài sản do người khác phạm tội mà có (Điều 323).
- Nếu khi bị bảo vệ phát hiện, Tín rút dao đâm bảo vệ để tẩu thoát, thì Tín chịu thêm trách nhiệm về hành vi này (có thể chuyển hóa thành tội cướp tài sản); Hoàng, Sang, Vy không chịu phần vượt quá nếu kế hoạch chung không bao gồm việc dùng vũ lực.
Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ
- Cá thể hóa hình phạt (Điều 58): tình tiết của ai áp dụng cho người đó. Người giúp sức phạm tội lần đầu, vai trò không đáng kể có thể được xử dưới khung không bắt buộc trong khung liền kề (khoản 2 Điều 54).
- Giai đoạn phạm tội: người thực hành dừng ở mức chưa đạt thì cả nhóm chịu trách nhiệm về tội phạm chưa đạt. Người đồng phạm tự ý nửa chừng chấm dứt chỉ được miễn khi đã ngăn chặn hoặc làm giảm tác hại theo hướng của Điều 16 — trên thực tế phải có hành động tích cực, không chỉ "rút lui".
- Người thân che giấu sau khi tội phạm xảy ra (không hứa trước) được miễn trách nhiệm theo khoản 2 Điều 18, trừ tội an ninh quốc gia và tội đặc biệt nghiêm trọng tại Điều 389.
- Dùng người chưa đủ tuổi làm công cụ: khoa học luật hình sự xem người sử dụng là người thực hành (gián tiếp) vì người bị sử dụng không đủ điều kiện là chủ thể; ngoài ra còn có thể bị xử thêm tội theo Điều 325.
Những chỗ hay hiểu sai
- Sai: "Không trực tiếp ra tay thì không có tội." — Đúng: người tổ chức, xúi giục, giúp sức đều là đồng phạm, cùng tội danh.
- Sai: "Đồng phạm thì xử như nhau." — Đúng: mức án cá thể hóa theo vai trò và tình tiết riêng.
- Sai: "Biết bạn phạm tội mà im lặng là đồng phạm." — Đúng: im lặng sau khi tội xảy ra là vấn đề không tố giác (Điều 19, 390), không phải đồng phạm; chỉ khi có thỏa thuận, hứa hẹn trước mới thành đồng phạm.
Thuật ngữ tiếng Anh tương đương
Khái niệm chung: complicity hoặc joint commission of a crime; người đồng phạm: accomplice / co-perpetrator. Các vai trò: người tổ chức organizer, người thực hành perpetrator (hoặc principal), người xúi giục instigator, người giúp sức aider and abettor / accessory. Lưu ý conspiracy trong luật Mỹ là tội độc lập (chỉ cần thỏa thuận và hành vi công khai), không tương đương đồng phạm của luật Việt Nam.
Thuật ngữ liên quan
- Người tổ chức — chủ mưu, cầm đầu, chỉ huy.
- Người thực hành — trực tiếp thực hiện tội phạm.
- Người xúi giục — kích động, dụ dỗ người khác phạm tội.
- Đồng phạm giúp sức — tạo điều kiện vật chất, tinh thần.
- Phạm tội có tổ chức — hình thức đồng phạm có câu kết chặt chẽ.
- Đồng phạm giản đơn — hình thức đồng phạm không có tổ chức.
Căn cứ pháp lý
- Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13, Điều 16, 17, 18, 19, 52, 54, 58, 323, 389, 390 (Văn bản hợp nhất 135/VBHN-VPQH năm 2025).
Hỏi đáp nhanh
Chở bạn đi lấy trộm nhưng không vào nhà thì có phải đồng phạm không?
Có, nếu biết rõ bạn đi trộm và đồng ý chở, đứng chờ — đó là tạo điều kiện vật chất, tức người giúp sức. Mức hình phạt có thể nhẹ hơn người trực tiếp lấy tài sản, nhưng tội danh và khung hình phạt là cùng một tội.
Mua lại đồ trộm cắp có phải là đồng phạm trộm cắp không?
Phụ thuộc vào việc có hứa hẹn trước hay không. Đã hứa trước sẽ mua thì là đồng phạm giúp sức (vì lời hứa củng cố quyết tâm phạm tội). Không hứa trước, chỉ mua khi biết rõ là đồ phạm tội mà có thì là tội riêng — chứa chấp, tiêu thụ tài sản do người khác phạm tội mà có (Điều 323).
Đồng phạm có bị xử cùng mức án không?
Không. Điều 58 BLHS buộc Tòa xét tính chất đồng phạm và mức độ tham gia của từng người; tình tiết giảm nhẹ, tăng nặng của ai chỉ áp dụng cho người đó. Người giúp sức phạm tội lần đầu, vai trò không đáng kể có thể được xử dưới khung mà không bắt buộc phải trong khung liền kề (khoản 2 Điều 54).
Lưu ý: Bài viết tổng hợp quy định đang có hiệu lực tại thời điểm đăng và chỉ mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến pháp lý cho một vụ việc cụ thể. Văn bản pháp luật có thể được sửa đổi; vui lòng đối chiếu bản mới nhất hoặc trao đổi với luật sư trước khi quyết định.