Án phạt tiền (hình sự)

Án phạt tiền (hình sự) là hình phạt do Tòa án tuyên trong bản án hình sự, buộc người hoặc pháp nhân thương mại phạm tội nộp một khoản tiền nhất định vào ngân sách nhà nước. Phạt tiền vừa có thể là hình phạt chính, vừa có thể là hình phạt bổ sung, nhưng không đồng thời là cả hai cho cùng một tội.

Định nghĩa theo văn bản pháp luật

1. Phạt tiền được áp dụng là hình phạt chính đối với các trường hợp sau đây:

a) Người phạm tội ít nghiêm trọng, phạm tội nghiêm trọng do Bộ luật này quy định;

b) Người phạm tội rất nghiêm trọng xâm phạm trật tự quản lý kinh tế, môi trường, trật tự công cộng, an toàn công cộng và một số tội phạm khác do Bộ luật này quy định.

2. Hình phạt tiền được áp dụng là hình phạt bổ sung đối với người phạm tội về tham nhũng, ma tuý hoặc những tội phạm khác do Bộ luật này quy định.

3. Mức tiền phạt được quyết định căn cứ vào tính chất và mức độ nguy hiểm của tội phạm, đồng thời có xét đến tình hình tài sản của người phạm tội, sự biến động của giá cả, nhưng không được thấp hơn 1.000.000 đồng.

Khoản 1–3 Điều 35 Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13 (hiệu lực từ 01/01/2018). Phạt tiền pháp nhân thương mại: Điều 77 (không thấp hơn 50.000.000 đồng).

Giải nghĩa dễ hiểu

Khi nào phạt tiền là hình phạt chính

Chỉ khi điều luật áp dụng ghi phạt tiền trong khung — ví dụ khoản 1 Điều 321 (đánh bạc: phạt tiền 20–100 triệu đồng, cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc tù 06 tháng – 03 năm), khoản 1 Điều 260 (vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ: phạt tiền 30–100 triệu đồng, cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc tù 01–05 năm). Nhiều tội phổ biến như trộm cắp (Điều 173), lừa đảo (Điều 174) không có phạt tiền trong khung chính nên không thể tuyên phạt tiền là hình phạt chính, chỉ có thể là bổ sung.

Khi nào là hình phạt bổ sung

Khi điều luật có khoản "người phạm tội còn có thể bị phạt tiền…", ví dụ khoản 5 Điều 173 (5–50 triệu đồng), khoản 6 Điều 168 (10–100 triệu đồng), khoản 5 Điều 353 (60–200 triệu đồng). Nếu đã tuyên phạt tiền là hình phạt chính thì không được tuyên thêm phạt tiền bổ sung cho cùng tội.

Cách Tòa quyết định mức tiền

Ngoài tính chất, mức độ nguy hiểm, Tòa phải xét tình hình tài sản, khả năng thi hành của người phạm tội (khoản 2 Điều 50). Trên thực tế, Tòa yêu cầu xác minh thu nhập, tài sản; người không có thu nhập ổn định ít khi bị chọn phạt tiền là hình phạt chính vì án tuyên ra khó thi hành.

Phân biệt phạt tiền hình sự với phạt tiền hành chính

Ví dụ tình huống

Đêm 03/5/2026, anh Bạch Văn Long (41 tuổi, kỹ sư, thu nhập khoảng 25 triệu đồng/tháng) điều khiển ô tô vượt đèn đỏ tại một giao lộ ở phường Cầu Giấy, Hà Nội, tông vào một ô tô đang dừng chờ đèn, gây thiệt hại tài sản 135 triệu đồng; không ai bị thương. Long không uống rượu, ở lại hiện trường, đã bồi thường đủ. Hành vi thuộc điểm d khoản 1 Điều 260 (thiệt hại tài sản 100 đến dưới 500 triệu đồng).

• Khung khoản 1 có ba lựa chọn hình phạt chính. Với nhân thân tốt, thu nhập ổn định, đã khắc phục hậu quả, Tòa án nhân dân khu vực xử phạt Long 50 triệu đồng là hình phạt chính.
• Tòa có thể tuyên thêm hình phạt bổ sung cấm hành nghề lái xe 01–05 năm (khoản 5 Điều 260) nếu thấy cần — Long không phải lái xe chuyên nghiệp nên ít khả năng bị áp dụng.
• Sau khi bản án có hiệu lực, cơ quan thi hành án dân sự chủ động ra quyết định thi hành khoản tiền phạt và án phí. Long nộp đủ ngày 20/7/2026. Vì đây là tội nghiêm trọng do lỗi vô ý, Long không bị coi là có án tích (khoản 2 Điều 69) — khác với người bị phạt tiền về tội cố ý như đánh bạc, phải chờ 01 năm sau khi nộp xong mới đương nhiên được xóa án tích.

Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ

• Thứ tự thanh toán: khi thi hành án từ tài sản bị kê biên, tiền phạt đứng sau tiền cấp dưỡng, tiền lương, bồi thường tính mạng, sức khỏe và án phí (khoản 1 Điều 54 Luật Thi hành án dân sự số 106/2025/QH15, hiệu lực 01/7/2026).
• Kê biên, phong tỏa tài khoản từ giai đoạn điều tra: được phép với bị can, bị cáo về tội mà BLHS quy định phạt tiền, nhưng chỉ phần tương ứng với mức có thể bị phạt (Điều 128, 129 BLTTHS).
• Miễn phần còn lại: người đã tích cực chấp hành một phần nhưng lâm vào hoàn cảnh kinh tế đặc biệt khó khăn kéo dài do thiên tai, hỏa hoạn, tai nạn, ốm đau, hoặc lập công lớn, có thể được Tòa miễn phần tiền phạt còn lại theo đề nghị của Viện trưởng Viện kiểm sát (khoản 5 Điều 62).
• Người dưới 18 tuổi: chỉ phạt tiền nếu có thu nhập hoặc tài sản riêng; mức không quá 1/2 (16–18 tuổi) hoặc 1/3 (14–16 tuổi) mức điều luật quy định (Điều 117 Luật Tư pháp người chưa thành niên).
• Phạm nhiều tội: các khoản tiền phạt được cộng lại, không tổng hợp với tù (điểm đ khoản 1 Điều 55).

Những chỗ hay hiểu sai

• Sai: "Không nộp phạt thì phải đi tù thay." — Đúng: không có quy đổi; nhưng chưa nộp xong thì chưa được xóa án tích.
• Sai: "Phạt tiền thì không có án tích như phạt hành chính." — Đúng: phạt tiền hình sự vẫn để lại án tích.
• Sai: "Tội nào cũng có thể xin chuyển sang phạt tiền." — Đúng: chỉ khi điều luật có phạt tiền trong khung, hoặc khi đủ điều kiện chuyển sang hình phạt nhẹ hơn theo khoản 3 Điều 54.
• Sai: "Tiền bồi thường cho bị hại là tiền phạt." — Đúng: bồi thường là nghĩa vụ dân sự, trả cho bị hại; tiền phạt nộp ngân sách.

Thuật ngữ tiếng Anh tương đương

fine (criminal fine để phân biệt với administrative fine). Phạt tiền là hình phạt chính: fine as a principal penalty; bổ sung: fine as an additional penalty. Không dịch là penalty fee hay damages — damages là tiền bồi thường dân sự.

Thuật ngữ liên quan

• Hình phạt chính — phạt tiền là loại nhẹ thứ hai.
• Hình phạt bổ sung — phạt tiền khi không là hình phạt chính.
• Tịch thu tài sản — hình phạt tài sản nặng hơn.
• Án tích — phạt tiền hình sự vẫn để lại án tích.
• Xóa án tích — thời hạn 01 năm sau khi nộp xong.
• Án phí hình sự — khoản phải nộp riêng, khác tiền phạt.

Căn cứ pháp lý

• Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13 (sửa đổi 2017, 2024, 2025), Điều 32, 35, 50, 54, 55, 60, 62, 69, 70, 77, 168, 173, 260, 321, 353, 380 — đang có hiệu lực.
• Bộ luật Tố tụng hình sự số 101/2015/QH13 (sửa đổi 2021, 2025), Điều 128, 129.
• Luật Thi hành án dân sự số 106/2025/QH15, Điều 2, 33, 54 — hiệu lực từ 01/7/2026.
• Luật Tư pháp người chưa thành niên số 59/2024/QH15, Điều 117 — hiệu lực từ 01/01/2026.

Hỏi đáp nhanh

Không có tiền nộp phạt thì có bị chuyển thành tù không?

Không. BLHS không có cơ chế đổi tiền phạt thành tù. Cơ quan thi hành án dân sự sẽ xác minh điều kiện thi hành, có thể kê biên, khấu trừ thu nhập. Tuy vậy, chưa nộp xong tiền phạt thì chưa đủ điều kiện xóa án tích, và cố ý không chấp hành án khi có điều kiện có thể bị xử lý theo Điều 380 BLHS.

Bị phạt tiền có bị coi là có án tích không?

Có, trừ khi phạm tội ít nghiêm trọng, nghiêm trọng do vô ý. Người bị phạt tiền đương nhiên được xóa án tích nếu trong 01 năm kể từ khi chấp hành xong hình phạt (và các quyết định khác của bản án) không phạm tội mới (điểm a khoản 2 Điều 70).

Đóng tiền phạt ở đâu, trong bao lâu?

Tiền phạt do cơ quan thi hành án dân sự chủ động ra quyết định thi hành (Điều 33 Luật Thi hành án dân sự 2025). Người phải thi hành có thời hạn tự nguyện ghi trong quyết định; hết hạn mà không nộp sẽ bị cưỡng chế. Nộp càng sớm thì thời hạn xóa án tích (01 năm với hình phạt tiền) bắt đầu tính càng sớm.