Hình phạt chính

Hình phạt chính là loại hình phạt được tuyên độc lập và là hình phạt bắt buộc phải có khi Tòa án quyết định hình phạt cho một tội phạm; với mỗi tội, người phạm tội chỉ bị áp dụng một hình phạt chính. Hình phạt bổ sung, nếu có, chỉ đi kèm hình phạt chính.

Định nghĩa theo văn bản pháp luật

1. Hình phạt chính bao gồm:

a) Cảnh cáo;

b) Phạt tiền;

c) Cải tạo không giam giữ;

d) Trục xuất;

đ) Tù có thời hạn;

e) Tù chung thân;

g) Tử hình.

[...]

3. Đối với mỗi tội phạm, người phạm tội chỉ bị áp dụng một hình phạt chính và có thể bị áp dụng một hoặc một số hình phạt bổ sung.

Khoản 1, khoản 3 Điều 32 Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13 (hiệu lực từ 01/01/2018). Hình phạt chính đối với pháp nhân thương mại: khoản 1 Điều 33 (phạt tiền, đình chỉ hoạt động có thời hạn, đình chỉ hoạt động vĩnh viễn).

Giải nghĩa dễ hiểu

Bảy hình phạt chính được xếp từ nhẹ đến nặng. Điều luật về từng tội cho Tòa một hoặc vài lựa chọn ("phạt tiền…, phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm"); Tòa chọn đúng một.

Những ràng buộc quan trọng

• Không áp dụng tù có thời hạn với người lần đầu phạm tội ít nghiêm trọng do vô ý và có nơi cư trú rõ ràng (khoản 2 Điều 38).
• Không áp dụng tử hình với người dưới 18 tuổi khi phạm tội, phụ nữ có thai, phụ nữ nuôi con dưới 36 tháng tuổi, người đủ 75 tuổi trở lên khi phạm tội hoặc khi xét xử (khoản 2 Điều 40). Từ 01/7/2025, không thi hành án tử hình với phụ nữ có thai, nuôi con dưới 36 tháng tuổi, người đủ 75 tuổi trở lên và người mắc bệnh ung thư giai đoạn cuối — chuyển thành tù chung thân (khoản 3, 4 Điều 40, sửa đổi bởi Luật 86/2025/QH15).
• Trừ thời gian tạm giam: 01 ngày tạm giữ, tạm giam bằng 01 ngày tù, hoặc bằng 03 ngày cải tạo không giam giữ.
• Án treo không phải hình phạt chính mà là biện pháp miễn chấp hành hình phạt tù có điều kiện, chỉ áp dụng khi mức tù tuyên không quá 03 năm.

Phân biệt hình phạt chính với hình phạt bổ sung

Ví dụ tình huống

Ngày 10/4/2026, anh Kha Minh Trí (32 tuổi) đánh bài ăn tiền tại một nhà riêng ở phường Hà Đông, Hà Nội, số tiền dùng đánh bạc xác định được 32 triệu đồng; đây là lần đầu, có việc làm ổn định, đã bị tạm giữ 9 ngày. Hành vi thuộc khoản 1 Điều 321, có ba lựa chọn hình phạt chính: phạt tiền 20–100 triệu đồng, cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc tù 06 tháng – 03 năm. Tòa án nhân dân khu vực xử phạt Trí 40 triệu đồng là hình phạt chính — khi đó không được tuyên thêm phạt tiền bổ sung ở khoản 3 Điều 321, vì phạt tiền đã là hình phạt chính. Thời gian tạm giữ 9 ngày không trừ vào tiền phạt (chỉ trừ vào tù hoặc cải tạo không giam giữ), nhưng Tòa có thể xem xét khi quyết định mức phạt.

Nếu Trí đánh bạc qua ứng dụng trên mạng thì dù chỉ 32 triệu đồng cũng thuộc điểm c khoản 2 Điều 321 (03–07 năm tù): lúc này hình phạt chính chỉ có thể là tù, và Tòa có thể tuyên thêm phạt tiền bổ sung 10–50 triệu đồng theo khoản 3.

Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ

• Chuyển sang hình phạt nhẹ hơn: khi có ít nhất hai tình tiết giảm nhẹ tại khoản 1 Điều 51 mà điều luật chỉ có một khung hoặc khung đó đã là khung nhẹ nhất, Tòa có thể xử dưới mức thấp nhất hoặc chuyển sang một hình phạt chính khác thuộc loại nhẹ hơn (khoản 3 Điều 54).
• Phạm nhiều tội: mỗi tội một hình phạt chính, sau đó tổng hợp theo Điều 55: tù cộng lại tối đa 30 năm, cải tạo không giam giữ tối đa 03 năm (đổi 03 ngày thành 01 ngày tù khi tổng hợp với tù); phạt tiền không tổng hợp với hình phạt khác mà cộng các khoản tiền phạt lại.
• Pháp nhân thương mại: phạt tiền tối thiểu 50.000.000 đồng (Điều 77); đình chỉ hoạt động có thời hạn 06 tháng – 03 năm (Điều 78).
• Người dưới 18 tuổi (Luật Tư pháp người chưa thành niên, từ 01/01/2026): chỉ bốn hình phạt chính, mức thấp hơn người thành niên; ưu tiên biện pháp xử lý chuyển hướng trước.

Những chỗ hay hiểu sai

• Sai: "Án treo là một hình phạt chính nhẹ." — Đúng: án treo là tù nhưng cho miễn chấp hành có điều kiện; hình phạt chính vẫn là tù.
• Sai: "Tòa có thể phạt tiền 40 triệu đồng và thêm 6 tháng tù cho một tội." — Đúng: chỉ một hình phạt chính.
• Sai: "Người già trên 75 tuổi không bị đi tù." — Đúng: chỉ không áp dụng, không thi hành tử hình; tù vẫn có thể áp dụng, kèm khả năng hoãn, tạm đình chỉ.

Thuật ngữ tiếng Anh tương đương

principal penalty hoặc main penalty (bản dịch BLHS thường dùng). Các loại: cảnh cáo warning, phạt tiền fine, cải tạo không giam giữ non-custodial reform (không phải probation — đó gần với án treo hơn), trục xuất expulsion, tù có thời hạn fixed-term imprisonment, tù chung thân life imprisonment, tử hình death penalty / capital punishment.

Thuật ngữ liên quan

• Hình phạt — khái niệm chung (Điều 30).
• Hình phạt bổ sung — đi kèm hình phạt chính.
• Tù có thời hạn — hình phạt chính phổ biến nhất.
• Án phạt tiền (hình sự) — vừa là hình phạt chính vừa có thể là bổ sung.
• Án treo — không phải hình phạt chính.
• Miễn hình phạt — có tội nhưng không tuyên hình phạt.

Căn cứ pháp lý

• Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13, Điều 32–40, 54, 55, 77, 78, 321; Điều 40 sửa đổi bởi Luật 86/2025/QH15 (hiệu lực 01/7/2025) — đang có hiệu lực.
• Luật số 86/2025/QH15, Điều 4 (chuyển tiếp: không thi hành án tử hình đã tuyên về 8 tội bị bỏ tử hình).
• Luật Tư pháp người chưa thành niên số 59/2024/QH15, Điều 12, 115 — hiệu lực từ 01/01/2026.

Hỏi đáp nhanh

Có thể vừa bị phạt tù vừa bị phạt tiền cho cùng một tội không?

Có, nhưng khi đó phạt tiền là hình phạt bổ sung chứ không phải hình phạt chính. Mỗi tội chỉ một hình phạt chính (khoản 3 Điều 32); phạt tiền chỉ đi kèm tù nếu điều luật có khoản "người phạm tội còn có thể bị phạt tiền".

Từ 01/7/2025 những tội nào không còn tử hình?

Luật 86/2025/QH15 bỏ tử hình ở 8 tội: hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân (Điều 109), gián điệp (Điều 110), phá hoại cơ sở vật chất – kỹ thuật (Điều 114), sản xuất, buôn bán hàng giả là thuốc chữa bệnh, thuốc phòng bệnh (Điều 194), vận chuyển trái phép chất ma túy (Điều 250), tham ô tài sản (Điều 353), nhận hối lộ (Điều 354) và phá hoại hòa bình, gây chiến tranh xâm lược (Điều 421). Án tử hình đã tuyên về các tội này mà chưa thi hành được chuyển thành tù chung thân.

Đã bị tạm giam rồi được xử cải tạo không giam giữ thì tính thế nào?

Thời gian tạm giữ, tạm giam được trừ vào thời hạn cải tạo không giam giữ theo tỷ lệ 01 ngày tạm giam bằng 03 ngày cải tạo không giam giữ (khoản 1 Điều 36). Tạm giam 4 tháng mà bị xử 1 năm cải tạo không giam giữ thì đã chấp hành xong.