Hình phạt là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất của Nhà nước, được quy định trong Bộ luật Hình sự và chỉ do Tòa án quyết định, áp dụng với người hoặc pháp nhân thương mại phạm tội để tước bỏ hoặc hạn chế quyền, lợi ích của họ. Hình phạt luôn gắn với bản án kết tội; không có cơ quan nào khác được áp dụng hình phạt.
Định nghĩa theo văn bản pháp luật
Hình phạt là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất của Nhà nước được quy định trong Bộ luật này, do Tòa án quyết định áp dụng đối với người hoặc pháp nhân thương mại phạm tội nhằm tước bỏ hoặc hạn chế quyền, lợi ích của người, pháp nhân thương mại đó.
Điều 30 Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13 (hiệu lực từ 01/01/2018). Mục đích của hình phạt: Điều 31; hệ thống hình phạt: Điều 32, 33.
Giải nghĩa dễ hiểu
Bốn đặc điểm
- Nghiêm khắc nhất: có thể tước tự do, thậm chí tính mạng — mức mà xử phạt hành chính, kỷ luật không thể có.
- Chỉ được quy định trong BLHS: Nghị định, Thông tư không thể đặt ra hình phạt.
- Chỉ Tòa án quyết định, bằng bản án, sau phiên tòa.
- Chỉ áp dụng với người, pháp nhân thương mại phạm tội — tính cá nhân: gia đình, người thân không chịu thay.
Hệ thống hình phạt đối với người phạm tội (Điều 32)
| Hình phạt chính | Hình phạt bổ sung |
|---|---|
| Cảnh cáo | Cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định |
| Phạt tiền (tối thiểu 1.000.000 đồng) | Cấm cư trú |
| Cải tạo không giam giữ (06 tháng – 03 năm) | Quản chế |
| Trục xuất | Tước một số quyền công dân |
| Tù có thời hạn (03 tháng – 20 năm) | Tịch thu tài sản |
| Tù chung thân | Phạt tiền, khi không áp dụng là hình phạt chính |
| Tử hình | Trục xuất, khi không áp dụng là hình phạt chính |
Mỗi tội chỉ một hình phạt chính, có thể kèm một hoặc một số hình phạt bổ sung. Phạt tiền và trục xuất là hai hình phạt "lưỡng tính" — có thể là chính hoặc bổ sung.
Đối với pháp nhân thương mại (Điều 33)
Hình phạt chính: phạt tiền, đình chỉ hoạt động có thời hạn, đình chỉ hoạt động vĩnh viễn. Hình phạt bổ sung: cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực; cấm huy động vốn; phạt tiền khi không là hình phạt chính.
Tử hình sau Luật 86/2025/QH15
Từ 01/7/2025, tử hình chỉ còn ở 10 tội. Không áp dụng tử hình với người dưới 18 tuổi khi phạm tội, phụ nữ có thai, phụ nữ đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi, người đủ 75 tuổi trở lên khi phạm tội hoặc khi xét xử. Không thi hành án tử hình với phụ nữ có thai hoặc nuôi con dưới 36 tháng tuổi, người đủ 75 tuổi trở lên và — điểm mới — người mắc bệnh ung thư giai đoạn cuối; khi đó tử hình chuyển thành tù chung thân (khoản 3, 4 Điều 40).
Phân biệt hình phạt với biện pháp tư pháp và xử phạt hành chính
| Tiêu chí | Hình phạt | Biện pháp tư pháp | Xử phạt vi phạm hành chính |
|---|---|---|---|
| Cơ sở | Tội phạm | Có hành vi nguy hiểm (kể cả người không phải chịu trách nhiệm hình sự) | Vi phạm hành chính |
| Ai áp dụng | Chỉ Tòa án | Tòa án; riêng bắt buộc chữa bệnh có thể do Viện kiểm sát quyết định ở giai đoạn điều tra, truy tố | Người có thẩm quyền xử phạt |
| Ví dụ | Tù, phạt tiền, tịch thu tài sản | Tịch thu vật, tiền liên quan trực tiếp đến tội phạm; trả lại tài sản, bồi thường; bắt buộc chữa bệnh (Điều 46–49) | Phạt tiền hành chính, tước giấy phép |
| Án tích | Có (trừ ngoại lệ Điều 69) | Không tự tạo án tích | Không |
Ví dụ tình huống
Tháng 8/2026, ông Trương Văn Sơn (giám đốc một công ty TNHH chế biến thủy sản ở tỉnh Quảng Ninh, gọi tắt là Công ty X) chỉ đạo xả thải trái phép, gây ô nhiễm môi trường. Tòa án xét xử cả cá nhân ông Sơn và công ty (tội gây ô nhiễm môi trường thuộc danh mục tội pháp nhân thương mại phải chịu trách nhiệm tại Điều 76).
- Ông Sơn: hình phạt chính là tù có thời hạn; có thể kèm hình phạt bổ sung là phạt tiền và cấm đảm nhiệm chức vụ trong một thời hạn, nếu điều luật quy định.
- Công ty X: hình phạt chính là phạt tiền (hoặc đình chỉ hoạt động có thời hạn nếu gây thiệt hại nghiêm trọng); có thể kèm cấm hoạt động trong lĩnh vực liên quan.
- Biện pháp tư pháp: buộc công ty khôi phục lại tình trạng ban đầu, bồi thường thiệt hại cho các hộ nuôi trồng thủy sản bị ảnh hưởng (Điều 48, 82).
- Gia đình ông Sơn không phải chấp hành hình phạt thay; nhưng tài sản riêng của ông có thể bị kê biên để thi hành phần phạt tiền.
Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ
- Quyết định hình phạt: Tòa căn cứ BLHS, tính chất và mức độ nguy hiểm, nhân thân, tình tiết giảm nhẹ, tăng nặng (Điều 50); với phạt tiền, còn xét tình hình tài sản, khả năng thi hành.
- Người dưới 18 tuổi: từ 01/01/2026, chỉ có 4 hình phạt — cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ, tù có thời hạn; không áp dụng hình phạt bổ sung, không tù chung thân, không tử hình (Điều 12, 115 Luật Tư pháp người chưa thành niên).
- Không phải chấp hành dù có hình phạt: án treo, hoãn, miễn chấp hành, đặc xá, đại xá, hết thời hiệu thi hành bản án (Điều 60, 62, 65, 67).
- Miễn hình phạt: bị kết tội nhưng không có hình phạt (Điều 59, 88).
Những chỗ hay hiểu sai
- Sai: "Công an phạt tiền là hình phạt." — Đúng: đó là xử phạt vi phạm hành chính; hình phạt chỉ do Tòa án tuyên trong bản án hình sự.
- Sai: "Tịch thu xe dùng để phạm tội là hình phạt tịch thu tài sản." — Đúng: đó là biện pháp tư pháp (Điều 47).
- Sai: "Một tội có thể bị cả tù lẫn cải tạo không giam giữ." — Đúng: mỗi tội chỉ một hình phạt chính.
- Sai: "Tham ô số tiền lớn vẫn bị tử hình." — Đúng: từ 01/7/2025 Điều 353, 354 không còn tử hình; mức cao nhất là tù chung thân.
Thuật ngữ tiếng Anh tương đương
Dịch là penalty hoặc criminal punishment; bản án quyết định hình phạt là sentence. Hình phạt chính: principal penalty; hình phạt bổ sung: additional penalty (hoặc supplementary penalty). Tử hình: death penalty / capital punishment. Tránh dùng fine chung chung cho mọi khoản tiền: phạt tiền hình sự là criminal fine, khác administrative fine.
Thuật ngữ liên quan
- Hình phạt chính — bảy hình phạt chỉ được áp dụng một cho mỗi tội.
- Hình phạt bổ sung — đi kèm hình phạt chính khi điều luật quy định.
- Tù có thời hạn — hình phạt chính phổ biến nhất.
- Án phạt tiền (hình sự) — hình phạt lưỡng tính chính và bổ sung.
- Miễn hình phạt — bị kết tội nhưng không chịu hình phạt.
- Tịch thu tài sản — hình phạt bổ sung, khác biện pháp tư pháp.
Căn cứ pháp lý
- Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13 (sửa đổi 2017, 2024, 2025): Điều 30–49, 50, 59, 69, 76, 82, 88 — đang có hiệu lực.
- Luật số 86/2025/QH15 sửa đổi BLHS (hiệu lực từ 01/7/2025): bỏ tử hình ở 8 tội, sửa khoản 3 Điều 40.
- Luật Tư pháp người chưa thành niên số 59/2024/QH15, Điều 12, 115–119 (hiệu lực từ 01/01/2026).
Hỏi đáp nhanh
Một người phạm một tội có thể bị cả phạt tù lẫn phạt tiền không?
Có, nếu phạt tiền được áp dụng là hình phạt bổ sung và điều luật có quy định. Mỗi tội chỉ có một hình phạt chính nhưng có thể kèm một hoặc nhiều hình phạt bổ sung (khoản 3 Điều 32). Ví dụ tội trộm cắp tài sản: tù là hình phạt chính, phạt tiền 5–50 triệu đồng là hình phạt bổ sung có thể áp dụng (khoản 5 Điều 173).
Sau Luật 86/2025, còn những tội nào bị tử hình?
Từ 01/7/2025 tử hình còn trong khung hình phạt của 10 tội: phản bội Tổ quốc (Điều 108), bạo loạn (112), khủng bố nhằm chống chính quyền nhân dân (113), giết người (123), hiếp dâm người dưới 16 tuổi (142), sản xuất trái phép chất ma túy (248), mua bán trái phép chất ma túy (251), khủng bố (299), chống loài người (422), tội phạm chiến tranh (423). Tám tội đã bỏ tử hình gồm các Điều 109, 110, 114, 194, 250, 353, 354, 421; án tử hình đã tuyên về các tội này mà chưa thi hành được chuyển thành tù chung thân.
Bị tịch thu xe máy dùng để vận chuyển hàng cấm có phải là hình phạt không?
Không. Tịch thu vật, tiền trực tiếp liên quan đến tội phạm (công cụ, phương tiện phạm tội) là biện pháp tư pháp theo Điều 47 BLHS. Hình phạt bổ sung "tịch thu tài sản" (Điều 45) khác hẳn: tước một phần hoặc toàn bộ tài sản thuộc sở hữu của người bị kết án, kể cả tài sản không liên quan đến tội phạm, chỉ áp dụng với tội nghiêm trọng trở lên mà điều luật quy định.
Lưu ý: Bài viết tổng hợp quy định đang có hiệu lực tại thời điểm đăng và chỉ mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến pháp lý cho một vụ việc cụ thể. Văn bản pháp luật có thể được sửa đổi; vui lòng đối chiếu bản mới nhất hoặc trao đổi với luật sư trước khi quyết định.