Lỗi (trong hình sự)

Lỗi trong hình sự là thái độ tâm lý của một người đối với hành vi nguy hiểm cho xã hội do mình thực hiện và đối với hậu quả của hành vi đó, thể hiện dưới hình thức cố ý hoặc vô ý. Không có lỗi thì không có tội phạm, dù hậu quả nghiêm trọng đến đâu.

Định nghĩa theo văn bản pháp luật

BLHS không định nghĩa khái niệm chung "lỗi" mà định nghĩa hai hình thức của nó:

Cố ý phạm tội là phạm tội trong những trường hợp sau đây:

1. Người phạm tội nhận thức rõ hành vi của mình là nguy hiểm cho xã hội, thấy trước hậu quả của hành vi đó và mong muốn hậu quả xảy ra;

2. Người phạm tội nhận thức rõ hành vi của mình là nguy hiểm cho xã hội, thấy trước hậu quả của hành vi đó có thể xảy ra, tuy không mong muốn nhưng vẫn có ý thức để mặc cho hậu quả xảy ra.

Điều 10 Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13 (hiệu lực từ 01/01/2018).

Vô ý phạm tội là phạm tội trong những trường hợp sau đây:

1. Người phạm tội tuy thấy trước hành vi của mình có thể gây ra hậu quả nguy hại cho xã hội nhưng cho rằng hậu quả đó sẽ không xảy ra hoặc có thể ngăn ngừa được;

2. Người phạm tội không thấy trước hành vi của mình có thể gây ra hậu quả nguy hại cho xã hội, mặc dù phải thấy trước và có thể thấy trước hậu quả đó.

Điều 11 Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13. Trường hợp không có lỗi: Điều 20 (sự kiện bất ngờ).

Giải nghĩa dễ hiểu

Lỗi được phân tích qua hai yếu tố: lý trí (người đó nhận thức và thấy trước đến đâu) và ý chí (người đó muốn gì đối với hậu quả). Từ đó có bốn dạng:

Vì sao phân biệt cố ý và vô ý quan trọng

• Định tội: cùng hậu quả chết người, lỗi cố ý là giết người (Điều 123, cao nhất tử hình), lỗi vô ý là vô ý làm chết người (Điều 128, tù đến 05 năm).
• Đồng phạm chỉ có trong tội cố ý.
• Chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt chỉ có ở lỗi cố ý trực tiếp — vì phải có ý định thực hiện đến cùng.
• Án tích và tái phạm: người bị kết án do vô ý về tội ít nghiêm trọng, nghiêm trọng không bị coi là có án tích (khoản 2 Điều 69); lần phạm tội sau do vô ý chỉ bị tính tái phạm nếu là tội rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng (khoản 1 Điều 53).
• Miễn trách nhiệm hình sự khi hòa giải (khoản 3 Điều 29) áp dụng cho tội nghiêm trọng do vô ý và tội ít nghiêm trọng.

Lỗi hỗn hợp

Một số cấu thành chứa cố ý với hành vi nhưng vô ý với hậu quả nặng hơn: cố ý gây thương tích "dẫn đến chết người" (điểm a khoản 4 Điều 134), hiếp dâm "làm nạn nhân chết". Nếu người phạm tội cố ý cả với cái chết thì phải chuyển sang tội giết người.

Phân biệt vô ý vì quá tự tin với cố ý gián tiếp

Ví dụ tình huống

Đêm 20/6/2026, ông Châu Văn Lực ở một xã thuộc tỉnh Vĩnh Long căng dây điện 220V quanh ruộng dưa để chống trộm, không làm biển cảnh báo. Sáng hôm sau, anh Sang — người làm thuê ruộng bên cạnh — đi tắt qua và bị điện giật chết. Ông Lực khai chỉ muốn "dọa" trộm.

Ông Lực biết rõ điện 220V có thể làm chết người, biết ruộng nằm cạnh lối đi của nhiều người làm đồng, nhưng vẫn để dây không cảnh báo, không có biện pháp nào ngăn hậu quả. Đó là thái độ để mặc — lỗi cố ý gián tiếp, có thể bị xử tội giết người (Điều 123). Thực tiễn xét xử nhiều vụ "giăng điện" có trường hợp Tòa xác định là vô ý làm chết người (Điều 128) khi người giăng điện đã có biện pháp như rào chắn, biển báo, chỉ bật điện ban đêm ở khu vực ít người qua lại — tức có căn cứ để tin hậu quả không xảy ra. Yếu tố quyết định là hồ sơ chứng minh được những biện pháp phòng ngừa đó hay không.

Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ

• Chứng minh lỗi: lỗi là trạng thái tâm lý nên được suy ra từ hành vi khách quan — công cụ, vị trí tác động, số lần tác động, lời nói trước và sau, thái độ cứu chữa. Lời khai "không cố ý" không có giá trị nếu mâu thuẫn với các dấu hiệu này.
• Sự kiện bất ngờ (Điều 20): không thể thấy trước hoặc không buộc phải thấy trước hậu quả — không có lỗi. Khác với vô ý do cẩu thả ở chỗ: người cẩu thả buộc phải và có thể thấy trước (do nghề nghiệp, quy tắc an toàn).
• Sai lầm: nhầm về tính chất pháp lý của hành vi (tưởng không phạm tội) không loại trừ lỗi; nhầm về tình tiết thực tế (tưởng là đồ của mình) có thể loại trừ lỗi cố ý.

Những chỗ hay hiểu sai

• Sai: "Không muốn hậu quả xảy ra là vô ý." — Đúng: không muốn nhưng để mặc vẫn là cố ý gián tiếp.
• Sai: "Không biết luật nên không có lỗi." — Đúng: không biết luật không loại trừ lỗi.
• Sai: "Vô ý thì chỉ bồi thường, không phải tội." — Đúng: một số tội vô ý có khung tù đến 15 năm (khoản 3 Điều 260).
• Sai: "Say rượu là không có lỗi." — Đúng: Điều 13 buộc chịu trách nhiệm.

Thuật ngữ tiếng Anh tương đương

Lỗi nói chung: fault hoặc guilt (theo nghĩa luật học), tương ứng phần mens rea của common law. Cố ý: intent / intention; cố ý trực tiếp: direct intent; cố ý gián tiếp gần với dolus eventualis (thuật ngữ La-tinh dùng ở châu Âu lục địa) hoặc recklessness ở mức cao của luật Anh — nhưng recklessness trong luật Anh rộng hơn, bao cả phần "quá tự tin" của Việt Nam. Vô ý: negligence; cẩu thả: negligence (theo nghĩa hẹp). Sự kiện bất ngờ: accident / unforeseeable event.

Thuật ngữ liên quan

• Cố ý phạm tội — hình thức lỗi của phần lớn tội phạm.
• Vô ý phạm tội — hình thức lỗi nhẹ hơn, hệ quả khác về án tích.
• Cấu thành tội phạm — lỗi thuộc mặt chủ quan.
• Tội phạm — có lỗi là dấu hiệu bắt buộc.
• Đồng phạm — chỉ có trong tội cố ý.
• Chuẩn bị phạm tội — chỉ có ở lỗi cố ý trực tiếp.

Căn cứ pháp lý

• Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13 (sửa đổi 2017, 2024, 2025), Điều 10, 11, 13, 20, 29, 38, 53, 69, 123, 128, 134, 260 — đang có hiệu lực.

Hỏi đáp nhanh

Đánh người không định giết nhưng nạn nhân chết thì là lỗi gì?

Phải xem thái độ đối với cái chết. Nếu người đánh nhận thức rõ cách đánh (dùng dao đâm vào ngực, đánh liên tiếp vào đầu) có thể gây chết người và để mặc thì là cố ý gián tiếp, có thể bị xử tội giết người. Nếu chỉ cố ý gây thương tích, còn cái chết nằm ngoài ý thức (một cú đấm khiến nạn nhân ngã đập đầu) thì là tội cố ý gây thương tích dẫn đến chết người (điểm a khoản 4 Điều 134, tù 07–14 năm) — cố ý với thương tích, vô ý với cái chết.

Lỗi vô ý có bị tù không?

Có. Vô ý làm chết người (Điều 128) phạt tù đến 05 năm; tai nạn giao thông làm chết 03 người trở lên (khoản 3 Điều 260) phạt tù 07–15 năm. Tuy vậy, người lần đầu phạm tội ít nghiêm trọng do vô ý, có nơi cư trú rõ ràng thì không bị áp dụng hình phạt tù có thời hạn (khoản 2 Điều 38).

Uống rượu rồi gây án có được coi là không có lỗi không?

Không. Điều 13 BLHS buộc người dùng rượu, bia, chất kích thích mạnh chịu trách nhiệm hình sự dù mất khả năng nhận thức, vì họ có lỗi khi tự đặt mình vào tình trạng đó. Dùng rượu bia khi lái xe còn là tình tiết định khung tăng nặng của Điều 260.