Nguyên đơn dân sự trong vụ án hình sự

Nguyên đơn dân sự trong vụ án hình sự là cá nhân, cơ quan, tổ chức bị thiệt hại do tội phạm gây ra và đã có đơn yêu cầu bồi thường. Họ tham gia vụ án hình sự với một mục đích duy nhất là đòi bồi thường, nên quyền tố tụng hẹp hơn bị hại: không đề nghị hình phạt, chỉ kháng cáo phần bồi thường.

Định nghĩa theo văn bản pháp luật

1. Nguyên đơn dân sự là cá nhân, cơ quan, tổ chức bị thiệt hại do tội phạm gây ra và có đơn yêu cầu bồi thường thiệt hại.

Khoản 1 Điều 63 Bộ luật Tố tụng hình sự số 101/2015/QH13 (hiệu lực từ 01/7/2016), văn bản hợp nhất số 17/VBHN-VPQH ngày 12/02/2026. Điểm g khoản 1 Điều 4 xếp nguyên đơn dân sự vào nhóm "đương sự" cùng bị đơn dân sự và người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan.

Giải nghĩa dễ hiểu

Hai điều kiện phải có đủ

• Bị thiệt hại do tội phạm gây ra: thiệt hại về tài sản, chi phí đã bỏ ra, thu nhập bị mất… có quan hệ nhân quả với hành vi phạm tội. Khác bị hại ở chỗ luật không đòi họ phải là người "trực tiếp" bị xâm hại.
• Có đơn yêu cầu bồi thường: đây là điều kiện hình thức bắt buộc. Không có đơn, cơ quan tố tụng không tự xác định ai đó là nguyên đơn dân sự, dù họ có thiệt hại.

Ai thường là nguyên đơn dân sự

• Doanh nghiệp bảo hiểm đã chi trả cho người được bảo hiểm và được chuyển quyền yêu cầu bồi hoàn theo Điều 54 Luật Kinh doanh bảo hiểm số 08/2022/QH15.
• Người sử dụng lao động đã ứng tiền viện phí cho nhân viên bị đánh trọng thương, nay đòi bị cáo hoàn trả.
• Cơ quan, tổ chức bị thiệt hại tài sản trong một số vụ án kinh tế, tùy cách xác định tư cách của cơ quan tố tụng.

Thực tiễn xét xử chưa hoàn toàn thống nhất: cùng một tổ chức mất tài sản, có hồ sơ xếp là bị hại, có hồ sơ xếp là nguyên đơn dân sự. Tư cách này quyết định phạm vi kháng cáo, nên người tham gia cần kiểm tra ngay trong văn bản triệu tập và kiến nghị nếu thấy xác định sai.

Quyền và nghĩa vụ (khoản 2, 3 Điều 63)

Được thông báo, giải thích quyền; đưa chứng cứ, tài liệu, đồ vật; yêu cầu giám định, định giá tài sản; được thông báo kết quả điều tra; đề nghị thay đổi người tiến hành tố tụng, người giám định, phiên dịch; đề nghị mức bồi thường và biện pháp bảo đảm bồi thường (như kê biên tài sản của bị can); tham gia phiên tòa, tranh luận, xem biên bản; nhờ người bảo vệ quyền lợi; khiếu nại; kháng cáo phần bồi thường. Nghĩa vụ: có mặt theo giấy triệu tập, trình bày trung thực, chấp hành quyết định của cơ quan tố tụng.

Phân biệt nguyên đơn dân sự với bị hại và nguyên đơn trong vụ án dân sự

Ví dụ tình huống

Đêm 12/02/2026, Trương Minh Tú lấy trộm chiếc ô tô trị giá 650 triệu đồng của anh Phan Văn Lộc đỗ trước nhà ở phường Hạc Thành, tỉnh Thanh Hóa, rồi đốt xe để xóa dấu vết. Xe có bảo hiểm vật chất; ngày 20/3/2026 doanh nghiệp bảo hiểm trả cho anh Lộc 560 triệu đồng sau khấu trừ theo hợp đồng. Ngày 02/4/2026, doanh nghiệp nộp đơn tới Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh, yêu cầu Tú hoàn trả 560 triệu đồng cùng 25 triệu đồng chi phí giám định tổn thất, kèm hợp đồng bảo hiểm và chứng từ chi trả.

Trong vụ án trộm cắp tài sản (khoản 4 Điều 173 Bộ luật Hình sự), anh Lộc là bị hại, đòi phần 90 triệu đồng chưa được bảo hiểm trả; doanh nghiệp bảo hiểm là nguyên đơn dân sự. Tòa án nhân dân khu vực xử Tú 13 năm tù, buộc bồi thường anh Lộc 90 triệu đồng, hoàn trả doanh nghiệp 560 triệu đồng nhưng bác khoản 25 triệu đồng chi phí giám định vì cho rằng đó là chi phí nghiệp vụ của doanh nghiệp.

Doanh nghiệp bảo hiểm được kháng cáo trong 15 ngày kể từ ngày tuyên án, nhưng chỉ về khoản 25 triệu đồng bị bác, và phải nộp tạm ứng án phí dân sự phúc thẩm 300.000 đồng. Doanh nghiệp không có quyền kháng cáo đề nghị tăng hình phạt cho Tú; quyền đó chỉ thuộc về anh Lộc với tư cách bị hại và Viện kiểm sát.

Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ

• Hồ sơ kèm đơn: chứng từ chi phí, hóa đơn sửa chữa, hợp đồng, chứng từ chi trả bảo hiểm, bảng tính thiệt hại theo từng khoản.
• Tách phần dân sự: nếu thiệt hại chưa có điều kiện chứng minh và không ảnh hưởng việc xử tội, Tòa tách để giải quyết theo thủ tục tố tụng dân sự (Điều 30 BLTTHS).
• Vắng mặt tại phiên tòa: Hội đồng xét xử có thể hoãn hoặc vẫn xử; nếu vắng mặt chỉ cản trở việc giải quyết bồi thường thì có thể tách phần bồi thường (Điều 292).
• Thỏa thuận với bị cáo: thỏa thuận được và đề nghị Tòa ghi nhận trước khi mở phiên tòa thì không ai chịu án phí dân sự sơ thẩm; khoản bồi thường tự nguyện thường được Tòa xem là tình tiết giảm nhẹ cho bị cáo.
• Bảo đảm thi hành: nguyên đơn dân sự có quyền đề nghị kê biên tài sản, phong tỏa tài khoản của bị can ngay trong giai đoạn điều tra (Điều 128, 129 BLTTHS).

Những chỗ hay hiểu sai

• Sai: "Cứ bị thiệt hại là đương nhiên được mời dự tòa." — Đúng: phải có đơn yêu cầu bồi thường mới mang tư cách nguyên đơn dân sự.
• Sai: "Nguyên đơn dân sự được kháng cáo xin tăng án." — Đúng: chỉ kháng cáo phần liên quan việc bồi thường (khoản 3 Điều 331).
• Sai: "Bị cáo bị tù rồi thì khỏi bồi thường." — Đúng: trách nhiệm dân sự độc lập với hình phạt; tiền bồi thường do cơ quan thi hành án dân sự tổ chức thi hành.
• Sai: "Vụ án hình sự xử xong là hết đường đòi." — Đúng: phần chưa được giải quyết hoặc đã tách vẫn có thể khởi kiện dân sự trong thời hiệu.

Thuật ngữ tiếng Anh tương đương

Cách dịch sát là civil claimant in criminal proceedings. Ở Pháp và nhiều nước châu Âu lục địa có chế định civil party (partie civile), nhưng civil party ở đó có thể khởi động cả truy tố, rộng hơn nguyên đơn dân sự Việt Nam. Không dịch là plaintiff vì dễ hiểu thành nguyên đơn của vụ kiện dân sự độc lập. Bị đơn dân sự tương ứng là civil defendant.

Thuật ngữ liên quan

• Người bị hại — tư cách rộng hơn, có quyền về phần hình phạt
• Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan — cùng nhóm đương sự trong vụ án hình sự
• Bồi thường thiệt hại — nội dung yêu cầu của nguyên đơn dân sự
• Thế quyền đòi bồi thường — căn cứ để doanh nghiệp bảo hiểm tham gia vụ án
• Án phí hình sự — nghĩa vụ tạm ứng khi kháng cáo phần dân sự
• Kê biên tài sản — biện pháp bảo đảm bồi thường có thể đề nghị
• Kháng cáo — chỉ trong phạm vi phần bồi thường

Căn cứ pháp lý

• Bộ luật Tố tụng hình sự số 101/2015/QH13, Điều 4, 30, 63, 64, 84, 128, 129, 292, 331, 333 — văn bản hợp nhất số 17/VBHN-VPQH ngày 12/02/2026, đang có hiệu lực.
• Nghị quyết số 326/2016/UBTVQH14 về án phí, lệ phí Tòa án, Điều 22, 23 — còn hiệu lực.
• Luật Kinh doanh bảo hiểm số 08/2022/QH15, Điều 54 (chuyển quyền yêu cầu bồi hoàn) — đang có hiệu lực, sửa đổi bởi Luật số 139/2025/QH15.
• Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13, Điều 584–590 (bồi thường ngoài hợp đồng), Điều 588 (thời hiệu 03 năm).

Hỏi đáp nhanh

Không nộp đơn yêu cầu bồi thường ở giai đoạn điều tra thì có mất quyền không?

Không mất quyền đòi bồi thường, nhưng chưa có tư cách nguyên đơn dân sự cho tới khi có đơn. Nên nộp sớm để được thông báo, đưa chứng cứ và tham gia phiên tòa. Nếu vụ án đã xử xong mà chưa giải quyết yêu cầu của mình, vẫn có thể khởi kiện dân sự trong thời hiệu 03 năm kể từ ngày biết quyền bị xâm phạm (Điều 588 Bộ luật Dân sự).

Nguyên đơn dân sự có phải nộp tạm ứng án phí không?

Không phải nộp tạm ứng án phí sơ thẩm (khoản 2 Điều 22 Nghị quyết 326/2016/UBTVQH14). Chỉ khi kháng cáo phần bồi thường mới nộp tạm ứng án phí dân sự phúc thẩm 300.000 đồng. Xem thêm án phí hình sự.

Doanh nghiệp là nguyên đơn dân sự thì ai đi dự tòa?

Người đại diện theo pháp luật hoặc người được ủy quyền bằng văn bản. Doanh nghiệp cũng có thể nhờ luật sư làm người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp (Điều 84 BLTTHS); luật sư được đọc, sao chụp tài liệu liên quan sau khi kết thúc điều tra.

Tòa tách phần bồi thường ra xử sau thì sao?

Khi vắng mặt đương sự chỉ gây trở ngại cho việc giải quyết bồi thường, hoặc thiệt hại chưa chứng minh được, Tòa có thể tách phần dân sự để giải quyết bằng vụ án dân sự riêng (Điều 30, khoản 2 Điều 292 BLTTHS). Khi đó nguyên đơn dân sự trở thành nguyên đơn trong vụ án dân sự và phải theo thủ tục tố tụng dân sự.