Khám bệnh, chữa bệnh

Khám bệnh, chữa bệnh là hoạt động người hành nghề có giấy phép dùng kiến thức, phương pháp, kỹ thuật chuyên môn để đánh giá sức khỏe của người bệnh, rồi trên cơ sở đó giải quyết tình trạng bệnh, ngăn bệnh xuất hiện hoặc tiến triển. Luật đòi hỏi cả hai phía đều hợp pháp: người làm có giấy phép hành nghề, nơi làm có giấy phép hoạt động.

Định nghĩa theo văn bản pháp luật

1. Khám bệnh là việc người hành nghề khám bệnh, chữa bệnh sử dụng kiến thức, phương pháp, kỹ thuật chuyên môn để đánh giá tình trạng sức khỏe, nguy cơ đối với sức khỏe và nhu cầu chăm sóc sức khỏe của người bệnh. 2. Chữa bệnh là việc người hành nghề khám bệnh, chữa bệnh sử dụng kiến thức, phương pháp, kỹ thuật chuyên môn để giải quyết tình trạng bệnh, ngăn ngừa sự xuất hiện, tiến triển của bệnh hoặc đáp ứng nhu cầu chăm sóc sức khỏe của người bệnh trên cơ sở kết quả khám bệnh.

Khoản 1, 2 Điều 2 Luật Khám bệnh, chữa bệnh số 15/2023/QH15 (hiệu lực từ 01/01/2024, thay thế Luật số 40/2009/QH12; văn bản hợp nhất 26/VBHN-VPQH ngày 26/02/2026).

Giải nghĩa dễ hiểu

Bốn yếu tố của một lần khám chữa bệnh hợp pháp

• Người làm có giấy phép hành nghề còn hiệu lực, đã đăng ký hành nghề tại nơi làm, đủ sức khỏe, không thuộc trường hợp bị cấm (Điều 19, 20).
• Nơi làm có giấy phép hoạt động, đúng một trong các hình thức tổ chức: bệnh viện, phòng khám, nhà hộ sinh, trạm y tế, cơ sở dịch vụ cận lâm sàng… (Điều 48).
• Việc làm nằm trong phạm vi hành nghề của người và phạm vi hoạt động của cơ sở.
• Cách làm tuân thủ quy định chuyên môn kỹ thuật do Bộ Y tế ban hành hoặc công nhận (Điều 62).

Các hình thức

Luật chia theo cách người bệnh được điều trị: ngoại trú (không phải nằm lại), nội trú (lưu lại theo chỉ định), điều trị ban ngày (cần điều trị như nội trú nhưng không ở qua đêm), lưu động (ngoài địa điểm ghi trong giấy phép, tại nhà, nhân đạo theo đợt), từ xa qua thiết bị, công nghệ thông tin, và y học gia đình (Điều 76–81).

Ba cấp chuyên môn kỹ thuật thay cho tuyến

Từ 01/01/2025, mọi cơ sở nhà nước và tư nhân được xếp vào một trong ba cấp: ban đầu (khám, điều trị ngoại trú, chăm sóc sức khỏe ban đầu), cơ bản (ngoại trú, nội trú tổng quát), chuyên sâu (điều trị chuyên sâu, đào tạo, chuyển giao kỹ thuật). Mỗi cơ sở chỉ thuộc một cấp nhưng được làm kỹ thuật của cấp khác nếu đủ điều kiện (Điều 104).

Ai được ưu tiên

Người bệnh cấp cứu, trẻ em dưới 06 tuổi, phụ nữ có thai, người khuyết tật đặc biệt nặng và nặng, người từ đủ 75 tuổi, người có công với cách mạng (khoản 2 Điều 3). Không ưu tiên đúng đối tượng bị phạt 500.000–1.000.000 đồng (Điều 48 Nghị định 90/2026/NĐ-CP).

Phân biệt khám bệnh, chữa bệnh với khám sức khỏe

Ví dụ tình huống

Tình huống 1. 22 giờ ngày 18/9/2026, chị Nguyễn Thị Lan đưa con trai 4 tuổi sốt 40 độ, co giật đến một phòng khám nhi tư nhân ở phường Thủ Dầu Một, Thành phố Hồ Chí Minh. Phòng khám không có giường nội trú. Bác sĩ trực không được từ chối với lý do "ngoài giờ" hay "không đủ khả năng": phải sơ cứu, cấp cứu, theo dõi cho tới khi chuyển được cháu sang bệnh viện và bàn giao (khoản 1 Điều 40, điểm b khoản 2 Điều 62). Bỏ qua bước này là vi phạm có mức phạt 1–3 triệu đồng; nếu cố ý chậm cấp cứu thì 30–40 triệu đồng và tước giấy phép 22–24 tháng.

Tình huống 2. Anh Phạm Minh Khoa tư vấn qua một ứng dụng sức khỏe, được bác sĩ kê kháng sinh 10 ngày sau 5 phút gọi video. Đây là khám, chữa bệnh từ xa: bác sĩ chịu trách nhiệm về chẩn đoán và đơn thuốc như khi khám trực tiếp; nếu bệnh không thuộc danh mục được chữa từ xa, hoặc kê đơn ngoài phạm vi hành nghề, bác sĩ vi phạm Điều 80 và có thể phải chịu trách nhiệm nếu gây hại.

Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ

• Không cần giấy phép: học sinh, sinh viên y, người đang thực hành hoặc chờ cấp giấy phép (chỉ dưới giám sát); nhân viên y tế thôn bản, cô đỡ thôn bản trong phạm vi được đào tạo; người sơ cứu tại cộng đồng (Điều 19).
• Cấp cứu khẩn cấp chưa kịp có ý kiến người đại diện: người chịu trách nhiệm chuyên môn hoặc người trực lãnh đạo quyết định (khoản 2 Điều 61).
• Giường lưu tối đa 72 giờ cho phòng khám đa khoa tư nhân ở vùng khó khăn, phòng khám đa khoa khu vực, nhà hộ sinh, trạm y tế xã (khoản 2 Điều 77).
• Bắt buộc chữa bệnh: người mắc bệnh truyền nhiễm nhóm A, người trầm cảm có ý tưởng tự sát, người bệnh tâm thần kích động có khả năng gây nguy hại (Điều 82) — ngoại lệ duy nhất của quyền từ chối điều trị.
• Chi phí: người có bảo hiểm y tế trả phần ngoài phạm vi và mức hưởng; người không có bảo hiểm trả theo giá dịch vụ đã niêm yết (Điều 18, 110).

Những chỗ hay hiểu sai

• Sai: "tuyến trên" vẫn là khái niệm pháp lý. Đúng: từ 2025 cơ sở được xếp theo cấp ban đầu, cơ bản, chuyên sâu; mức hưởng bảo hiểm khi chuyển viện cũng tính theo cấp, không theo tuyến hành chính.
• Sai: khám qua điện thoại không phải khám bệnh nên bác sĩ không chịu trách nhiệm. Đúng: khám từ xa là khám bệnh, bác sĩ chịu trách nhiệm như khám trực tiếp.
• Sai: người bệnh muốn về thì bệnh viện phải cho về ngay, không thủ tục gì. Đúng: người bệnh có quyền rời viện trái chỉ định nhưng phải ký cam kết tự chịu trách nhiệm (khoản 2 Điều 13).
• Sai: cơ sở thẩm mỹ, spa có giấy phép kinh doanh là được tiêm, chích. Đúng: mọi can thiệp xâm lấn là khám chữa bệnh, cần giấy phép hoạt động và người có giấy phép hành nghề phù hợp.

Thuật ngữ tiếng Anh tương đương

Tên luật trong bản dịch chính thức thường là Law on Medical Examination and Treatment; khám bệnh là medical examination, chữa bệnh là treatment. Điều trị nội trú, ngoại trú, ban ngày: inpatient, outpatient, day treatment; khám từ xa: telemedicine. Cấp ban đầu, cơ bản, chuyên sâu nên dịch primary, basic, specialised level, tránh dùng tier kiểu "tuyến" cũ.

Thuật ngữ liên quan

• Cơ sở khám chữa bệnh — nơi được phép cung cấp dịch vụ
• Người hành nghề khám chữa bệnh — người được phép làm
• Quyền của người bệnh — quyền gắn với mỗi lần khám chữa bệnh
• Hồ sơ bệnh án — ghi lại toàn bộ quá trình chữa bệnh
• Bảo hiểm y tế (chi trả khám chữa bệnh) — nguồn trả chi phí
• Đơn thuốc — kết quả thường gặp của khám ngoại trú
• Phòng, chống bệnh truyền nhiễm — căn cứ bắt buộc chữa bệnh nhóm A

Căn cứ pháp lý

• Luật Khám bệnh, chữa bệnh số 15/2023/QH15 — Điều 2, 3, 7, 13, 18, 19, 40, 48, 61, 62, 76–83, 104, 120; hiệu lực từ 01/01/2024.
• Nghị định 96/2023/NĐ-CP quy định chi tiết Luật Khám bệnh, chữa bệnh — còn hiệu lực, được điều chỉnh một phần bởi Nghị quyết 21/2026/NQ-CP.
• Nghị định 90/2026/NĐ-CP xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực y tế — Điều 38, 39, 48; hiệu lực từ 15/5/2026.
• Luật Bảo hiểm y tế số 25/2008/QH12, sửa đổi bởi Luật số 51/2024/QH15 — Điều 23.

Hỏi đáp nhanh

Bệnh viện có được từ chối cấp cứu vì người bệnh chưa đóng tiền không?

Không. Từ chối hoặc cố ý chậm cấp cứu là hành vi bị cấm (khoản 2 Điều 7 Luật Khám bệnh, chữa bệnh), chỉ trừ các trường hợp được từ chối ở Điều 40 như người bệnh hành hung nhân viên y tế. Vi phạm bị phạt 30–40 triệu đồng và tước giấy phép hành nghề 22–24 tháng (điểm e khoản 7, điểm d khoản 8 Điều 38 Nghị định 90/2026/NĐ-CP). Chi phí vẫn phải thanh toán sau theo Điều 18.

Phòng khám có được giữ bệnh nhân nằm lại qua đêm không?

Chỉ cơ sở được phép điều trị nội trú mới được. Riêng phòng khám đa khoa tư nhân ở vùng khó khăn, biên giới, hải đảo, phòng khám đa khoa khu vực, nhà hộ sinh, trạm y tế xã được bố trí giường lưu theo dõi tối đa 72 giờ (khoản 2 Điều 77). Điều trị nội trú trái phép bị phạt 40–50 triệu đồng tính cho cá nhân, gấp đôi với tổ chức.

Tư vấn với bác sĩ qua ứng dụng có phải là khám bệnh không?

Có, đó là khám bệnh, chữa bệnh từ xa (khoản 19 Điều 2). Bác sĩ chỉ được làm trong phạm vi hành nghề của mình, chữa bệnh từ xa chỉ với bệnh, tình trạng bệnh thuộc danh mục Bộ Y tế ban hành, và chịu trách nhiệm về chẩn đoán, đơn thuốc đã kê (Điều 80).

Từ 2025 còn chia tuyến huyện, tuyến tỉnh không?

Không. Từ 01/01/2025 cơ sở được xếp vào ba cấp chuyên môn kỹ thuật: ban đầu, cơ bản, chuyên sâu (Điều 104, khoản 7 Điều 120). Mức hưởng bảo hiểm y tế khi tự đi khám ở cấp khác nơi đăng ký được tính theo các cấp này — xem Bảo hiểm y tế.