Khai thác thủy sản

Khai thác thủy sản là hoạt động đánh bắt hoặc hoạt động hậu cần đánh bắt nguồn lợi thủy sản — tức lấy cá, tôm, mực, rong… từ vùng nước tự nhiên, kể cả dò tìm, dẫn dụ, chở sản lượng cho tàu đánh bắt. Tàu từ 6 mét trở lên phải có giấy phép và chỉ được hoạt động trong vùng biển ứng với chiều dài tàu.

Định nghĩa theo văn bản pháp luật

Khai thác thủy sản là hoạt động đánh bắt hoặc hoạt động hậu cần đánh bắt nguồn lợi thủy sản.

Hoạt động hậu cần đánh bắt nguồn lợi thủy sản là hoạt động thăm dò, tìm kiếm, dẫn dụ, vận chuyển nguồn lợi thủy sản đánh bắt trong vùng nước tự nhiên.

Khoản 18, khoản 19 Điều 3 Luật Thủy sản số 18/2017/QH14 (hiệu lực từ 01/01/2019; sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 31/2024/QH15, 43/2024/QH15 và 146/2025/QH15 có hiệu lực từ 01/01/2026)

“Nguồn lợi thủy sản” là tài nguyên sinh vật trong vùng nước tự nhiên (khoản 2 Điều 3), nên bắt cá trong ao nuôi của mình là thu hoạch nuôi trồng, không phải khai thác.

Giải nghĩa dễ hiểu

Hai loại tàu, một khái niệm

Tàu lưới kéo, câu mực là tàu đánh bắt; tàu chở đá, nhiên liệu ra ngư trường rồi thu mua cá chở về là tàu hậu cần. Luật gộp cả hai vào “khai thác”, nên tàu hậu cần cũng cần giấy phép, thiết bị giám sát hành trình nếu đủ chiều dài, và không được chuyển tải cho tàu đã bị xác định khai thác bất hợp pháp (điểm h khoản 1 Điều 60).

Ba vùng biển gắn với chiều dài tàu

Điều 24, Điều 25 Nghị định 41/2026/NĐ-CP (thay Nghị định 26/2019/NĐ-CP từ 25/01/2026) chia vùng biển khai thác thành:

• Vùng ven bờ — từ mép nước đến tuyến bờ; quanh đảo là đến 06 hải lý. Dành cho tàu dưới 12 mét.
• Vùng lộng — giữa tuyến bờ và tuyến lộng. Dành cho tàu từ 12 đến dưới 15 mét.
• Vùng khơi — từ tuyến lộng ra ranh giới ngoài, chia 6 khu vực. Dành cho tàu từ 15 mét trở lên; tàu này không được vào ven bờ, vùng lộng.

UBND cấp tỉnh quản lý ven bờ, vùng lộng; Bộ Nông nghiệp và Môi trường quản lý vùng khơi (Điều 48).

Giấy phép và hạn ngạch

Tàu từ 06 mét trở lên phải có Giấy phép khai thác thủy sản (khoản 1 Điều 50). Điều kiện cấp (Điều 27 Nghị định 41/2026/NĐ-CP): có đăng ký tàu cá; còn hạn ngạch giấy phép và nghề không bị cấm; có giấy chứng nhận an toàn kỹ thuật còn hạn nếu tàu phải đăng kiểm; có thiết bị giám sát hành trình nếu tàu từ 15 mét. Hạn ngạch giấy phép công bố, điều chỉnh 60 tháng một lần (khoản 4 Điều 49 Luật).

Khai thác bất hợp pháp (IUU)

Điều 60 liệt kê 14 nhóm hành vi bị coi là khai thác bất hợp pháp: không giấy phép; khai thác trong vùng cấm, mùa cấm; loài nhỏ hơn kích thước cho phép; ngư cụ cấm; vào vùng biển nước khác; vượt sản lượng, sai vùng; không vận hành thiết bị giám sát hành trình; không ghi, không nộp nhật ký khai thác… Đây là danh mục các đoàn kiểm tra bám vào khi rà soát theo cảnh báo thẻ vàng của Ủy ban châu Âu.

Phân biệt khai thác thủy sản với nuôi trồng thủy sản

Xem thêm nuôi trồng thủy sản.

Ví dụ tình huống

Tình huống 1. Ông Trần Văn Hải, chủ tàu lưới kéo dài 13,5 mét đăng ký tại một xã ven biển của tỉnh Quảng Ngãi. Tháng 8/2026, tàu bị kiểm ngư phát hiện kéo lưới trong vùng ven bờ, cách bờ khoảng 3 hải lý. Tàu 12–dưới 15 mét chỉ được hoạt động ở vùng lộng, nên thuyền trưởng bị phạt 30–40 triệu đồng và tước chứng chỉ thuyền trưởng 3–6 tháng (khoản 2, điểm a khoản 5 Điều 22 Nghị định 246/2026/NĐ-CP, hiệu lực 18/8/2026).

Tình huống 2. Tàu câu cá ngừ dài 26 mét của bà Lê Thị Thu (tỉnh Khánh Hòa) mất tín hiệu giám sát hành trình ngày 02/9/2026 ở vùng khơi. Thuyền trưởng phải báo vị trí và đưa tàu về bờ; đến ngày 12/9/2026 tàu vẫn chưa về thì chủ tàu bị phạt 300–500 triệu đồng (điểm k khoản 2 Điều 21). Cố ý vô hiệu hóa thiết bị cũng cùng khung phạt, kèm tước giấy phép 6–12 tháng; tái phạm thì lên 500–700 triệu đồng.

Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ

• Giấy tờ phải mang theo tàu: bản chính hoặc bản sao chứng thực giấy phép, giấy chứng nhận an toàn kỹ thuật, đăng ký tàu, sổ danh bạ thuyền viên, văn bằng thuyền trưởng, máy trưởng (điểm g khoản 2 Điều 52). Không mang giấy phép bị phạt 5–10 triệu đồng dù giấy phép còn hạn.
• Cảng cá: tàu từ 06 mét trở lên phải vào cảng để bốc dỡ sản phẩm (khoản 4 Điều 25 Nghị định 41/2026/NĐ-CP) — đây là điểm kiểm soát sản lượng và cấp giấy xác nhận nguyên liệu.
• Thiết bị giám sát: mỗi tàu lắp tối đa 02 thiết bị; thiết bị lắp trước Nghị định 37/2024/NĐ-CP phải cập nhật tính năng trước 31/12/2026 (Điều 26, Điều 55 Nghị định 41/2026/NĐ-CP).
• Mua tàu ở tỉnh khác: tỉnh nơi tàu đi xóa đăng ký, chủ mới đăng ký lại và xin giấy phép tại tỉnh mình; hạn ngạch vùng khơi chỉ được chuyển, không phát sinh thêm (khoản 3 Điều 25).

Những chỗ hay hiểu sai

• Sai: tàu hậu cần chỉ chở hàng nên không cần giấy phép. — Đúng: hậu cần đánh bắt là một dạng khai thác; tàu từ 6 mét vẫn phải có giấy phép, tàu từ 15 mét phải có thiết bị giám sát.
• Sai: tàu lớn được đánh bắt ở bất cứ vùng nào. — Đúng: tàu từ 15 mét bị cấm vào ven bờ và vùng lộng; tàu 24 mét trở lên vi phạm bị phạt 80–100 triệu đồng.
• Sai: phạt hành chính xong thì hết chuyện. — Đúng: tái phạm hành vi dùng xung điện, chất nổ hoặc khai thác trong vùng cấm là dấu hiệu tội theo Điều 242 Bộ luật Hình sự.

Thuật ngữ tiếng Anh tương đương

fishing hoặc capture fisheries; hậu cần đánh bắt là fishing-related activities (thuật ngữ của Hiệp định về biện pháp quốc gia có cảng – PSMA). Khai thác bất hợp pháp là illegal, unreported and unregulated (IUU) fishing; giấy phép khai thác là fishing licence; thiết bị giám sát hành trình là vessel monitoring system (VMS). Tránh dịch “khai thác” thành exploitation — từ dùng cho khoáng sản.

Thuật ngữ liên quan

• Nuôi trồng thủy sản — phương thức sản xuất thủy sản còn lại, thường bị nhầm.
• Truy xuất nguồn gốc nông sản — xác nhận nguồn gốc khai thác hợp pháp cho lô hàng.
• Kiểm dịch động vật — áp dụng khi vận chuyển, xuất nhập khẩu thủy sản sống.
• Khu bảo tồn thiên nhiên — khu bảo tồn biển cấm khai thác ở phân khu nghiêm ngặt.
• Tước quyền sử dụng giấy phép — hình thức phạt bổ sung thường gặp với giấy phép khai thác.

Căn cứ pháp lý

• Luật Thủy sản số 18/2017/QH14, sửa đổi bởi Luật số 31/2024/QH15, 43/2024/QH15, 146/2025/QH15 — Điều 3, 7, 48–61 (còn hiệu lực; một số điều về thủ tục, điều kiện kinh doanh sẽ được sửa bởi Luật số 21/2026/QH16 từ 01/01/2027).
• Nghị định 41/2026/NĐ-CP quy định chi tiết Luật Thủy sản (hiệu lực 25/01/2026, thay Nghị định 26/2019/NĐ-CP) — Điều 24–28, 55.
• Nghị định 246/2026/NĐ-CP xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực thủy sản (hiệu lực 18/8/2026, thay Nghị định 38/2024/NĐ-CP) — Điều 5, 21–24, 37.
• Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13, sửa đổi bởi Luật 86/2025/QH15 — Điều 242.
• Luật Thuế thu nhập cá nhân số 109/2025/QH15 — khoản 4 Điều 4; Nghị định 253/2026/NĐ-CP — Điều 21.

Hỏi đáp nhanh

Thuyền nhỏ dưới 6 mét đánh bắt ven bờ có phải xin giấy phép không?

Không. Khoản 1 Điều 50 Luật Thủy sản chỉ buộc có Giấy phép khai thác thủy sản với tàu có chiều dài lớn nhất từ 06 mét trở lên. Thuyền dưới 6 mét vẫn phải tuân thủ vùng, mùa, ngư cụ cấm và chịu sự thống kê, theo dõi của UBND cấp xã; dùng xung điện, chất nổ thì vẫn bị xử lý dù không cần giấy phép.

Tàu mất tín hiệu giám sát hành trình giữa biển thì chủ tàu phải làm gì?

Báo vị trí về cơ quan quản lý thủy sản cấp tỉnh theo quy định và đưa tàu về bờ. Theo điểm k khoản 2 Điều 21 Nghị định 246/2026/NĐ-CP, không đưa tàu về bờ trong 10 ngày kể từ khi mất tín hiệu bị phạt chủ tàu 300–500 triệu đồng. Nên lưu lại tin nhắn, nhật ký liên lạc làm chứng cứ đã báo.

Mua cá của tàu khai thác bất hợp pháp có bị xử lý không?

Có. Khoản 6 Điều 7 Luật Thủy sản cấm cả việc mua, bán, vận chuyển, tàng trữ, sơ chế, chế biến thủy sản từ khai thác bất hợp pháp. Doanh nghiệp xuất khẩu sang EU còn cần giấy xác nhận nguyên liệu, chứng nhận nguồn gốc khai thác theo Điều 61 Luật Thủy sản; lô hàng không chứng minh được nguồn gốc hợp pháp sẽ không được xác nhận.

Đánh bắt bằng xung điện bị phạt hành chính hay hình sự?

Tùy hậu quả. Dùng dòng điện để khai thác gây thiệt hại nguồn lợi từ 100 triệu đồng, hoặc thủy sản thu được trị giá từ 50 triệu đồng, hoặc đã bị xử phạt hành chính về hành vi này mà còn vi phạm, là dấu hiệu tội phạm hủy hoại nguồn lợi thủy sản (Điều 242 Bộ luật Hình sự, sửa đổi bởi Luật 86/2025/QH15). Dưới ngưỡng đó thì phạt hành chính theo Điều 29 Nghị định 246/2026/NĐ-CP.

Ngư dân đánh bắt có phải nộp thuế thu nhập cá nhân không?

Thu nhập của cá nhân trực tiếp đánh bắt thủy sản chưa chế biến hoặc chỉ sơ chế thông thường được miễn thuế (khoản 4 Điều 4 Luật Thuế TNCN số 109/2025/QH15). Điều kiện: có giấy chứng nhận sở hữu hoặc hợp đồng thuê tàu và trực tiếp tham gia đánh bắt; với đánh bắt thì không đòi điều kiện cư trú tại địa phương (Điều 21 Nghị định 253/2026/NĐ-CP).