Khai thác rừng

Khai thác rừng là việc lấy gỗ, củi, lâm sản ngoài gỗ (tre, nứa, song, mây, măng, nấm, dược liệu…) và động vật rừng ra khỏi rừng. Luật Lâm nghiệp dùng cụm "khai thác lâm sản" và chia quyền khai thác theo ba câu hỏi: rừng loại gì, rừng tự nhiên hay rừng trồng, ai bỏ vốn trồng.

Định nghĩa theo văn bản pháp luật

Luật không định nghĩa riêng "khai thác rừng"; đối tượng bị khai thác được định nghĩa là lâm sản:

Lâm sản là sản phẩm khai thác từ rừng bao gồm thực vật rừng, động vật rừng và các sinh vật rừng khác gồm cả gỗ, lâm sản ngoài gỗ, sản phẩm gỗ, song, mây, tre, nứa đã chế biến.

Khoản 16 Điều 2 Luật Lâm nghiệp số 16/2017/QH14 (hiệu lực từ 01/01/2019; sửa đổi bởi Luật số 146/2025/QH15 từ 01/01/2026)

Điều kiện khai thác từng loại rừng nằm ở Điều 52 (rừng đặc dụng), 55 (rừng phòng hộ), 58 (rừng sản xuất là rừng tự nhiên), 59 (rừng sản xuất là rừng trồng) của Luật và Điều 12, 20, 28, 29 Nghị định 156/2018/NĐ-CP.

Giải nghĩa dễ hiểu

Bốn kiểu khai thác gỗ

• Khai thác chính: chặt cây đạt tuổi, đạt tiêu chuẩn để lấy gỗ — mục đích kinh doanh.
• Khai thác tận dụng: chặt cây trên diện tích được chuyển mục đích sử dụng rừng, khi làm biện pháp lâm sinh, trong hành lang an toàn lưới điện, rừng trồng thanh lý, công trình hạ tầng lâm nghiệp (Điều 28, 29 Nghị định 156/2018/NĐ-CP, sửa bởi Nghị định 227/2025/NĐ-CP).
• Khai thác tận thu: lấy cây, cành, gốc khô mục, đổ gãy, bị cháy, chết do thiên tai nằm trong rừng.
• Tỉa thưa: chặt bớt để rừng đạt mật độ hợp lý.

Bảng tóm tắt theo loại rừng

Đóng cửa rừng tự nhiên

"Đóng cửa rừng tự nhiên" là dừng khai thác gỗ rừng tự nhiên trong một thời gian bằng quyết định của cơ quan có thẩm quyền (khoản 29 Điều 2 Luật). Theo chủ trương đóng cửa rừng tự nhiên, khai thác chính gỗ rừng tự nhiên trên thực tế đang dừng; việc khai thác tận dụng, tận thu vẫn theo quy định.

Phân biệt khai thác rừng trái phép với phá rừng

Ví dụ tình huống

Tình huống. Tháng 7/2026, ông Đặng Văn Hùng ở một xã của tỉnh Quảng Ngãi thuê người vào lô rừng phòng hộ là rừng trồng do ban quản lý rừng phòng hộ quản lý, chặt 5 m³ gỗ keo thông thường đem bán. Rừng này thuộc sở hữu toàn dân, không có phương án khai thác được duyệt. Khối lượng 5 m³ ở rừng phòng hộ thuộc khung 25–50 triệu đồng (từ 04 đến dưới 06 m³, điểm b khoản 5 Điều 15 Nghị định 146/2026/NĐ-CP), bị tịch thu gỗ, phương tiện và buộc nộp lại số lợi bất hợp pháp. Nếu là 15 m³ trở lên ở rừng phòng hộ là rừng trồng, ông có thể bị truy cứu theo điểm c khoản 1 Điều 232 Bộ luật Hình sự với hình phạt tiền 50–300 triệu đồng, cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc tù 06 tháng đến 03 năm.

Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ

• Hồ sơ lâm sản: gỗ khai thác phải có hồ sơ đi kèm khi vận chuyển, mua bán, chế biến (khoản 17 Điều 2, Điều 42 Luật); quy định chi tiết hiện ở Thông tư 26/2025/TT-BNNMT về quản lý lâm sản (thay Thông tư 26/2022/TT-BNNPTNT hết hiệu lực từ 01/7/2025).
• Loài nguy cấp, quý, hiếm: khai thác theo chế độ riêng; ngưỡng phạt, ngưỡng hình sự thấp hơn nhiều so với gỗ thông thường (Nhóm IA, IIA).
• Lâm sản ngoài gỗ: ở rừng sản xuất tự nhiên, chủ rừng tự quyết phương thức nhưng sản lượng không vượt lượng tăng trưởng của loài (khoản 4 Điều 28 Nghị định 156/2018/NĐ-CP).
• Hưởng lợi: chủ rừng trồng tự đầu tư hưởng toàn bộ giá trị lâm sản; rừng trồng bằng vốn Nhà nước, chủ rừng hưởng sau khi làm nghĩa vụ tài chính.

Những chỗ hay hiểu sai

• Sai: rừng trồng nào cũng tự chặt được. — Đúng: chỉ rừng sản xuất là rừng trồng do chủ rừng tự đầu tư; rừng phòng hộ, rừng trồng vốn Nhà nước phải có phương án.
• Sai: nhặt cây đổ sau bão là đương nhiên được. — Đúng: khai thác tận thu vẫn phải là chủ rừng và theo phương án hoặc báo cáo theo quy định; người ngoài vào lấy là khai thác trái phép.
• Sai: chỉ người chặt mới bị xử lý. — Đúng: người vận chuyển, mua, tàng trữ lâm sản không có hồ sơ hợp pháp cũng bị phạt, thậm chí truy cứu hình sự.

Thuật ngữ tiếng Anh tương đương

Dùng forest harvesting hoặc logging (với gỗ); khai thác lâm sản là harvesting of forest products; khai thác trái phép là illegal logging; khai thác tận thu là salvage logging; đóng cửa rừng tự nhiên là natural forest logging ban. Hồ sơ lâm sản trong văn bản song ngữ thường dịch là forest product dossier.

Thuật ngữ liên quan

• Rừng sản xuất — loại rừng khai thác thông thoáng nhất.
• Rừng phòng hộ — khai thác có trần để giữ chức năng phòng hộ.
• Rừng đặc dụng — gần như không khai thác.
• Bảo vệ rừng — mặt đối lập của khai thác trái phép.
• Giao rừng — xác định ai là chủ rừng có quyền khai thác.
• Tịch thu tang vật vi phạm hành chính — biện pháp thường áp dụng với gỗ lậu.

Căn cứ pháp lý

• Luật Lâm nghiệp số 16/2017/QH14, sửa đổi bởi Luật số 146/2025/QH15 — Điều 2, 42, 52, 55, 58, 59.
• Nghị định 156/2018/NĐ-CP, sửa đổi bởi Nghị định 91/2024/NĐ-CP, 227/2025/NĐ-CP, 42/2026/NĐ-CP — Điều 12, 20, 28, 29.
• Thông tư 26/2025/TT-BNNMT về quản lý lâm sản.
• Nghị định 146/2026/NĐ-CP xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực lâm nghiệp (hiệu lực 25/6/2026) — Điều 15, 16, 23, 25, 26.
• Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13 (sửa đổi 2017, 2025) — Điều 232, 243.

Hỏi đáp nhanh

Chặt mấy cây keo trong vườn nhà để làm chuồng có phải xin phép không?

Cây trồng phân tán ngoài diện tích rừng và rừng trồng do chính mình đầu tư thì không phải xin phép khai thác. Nếu bán ra hoặc vận chuyển đi nơi khác, cần có hồ sơ chứng minh nguồn gốc (bảng kê lâm sản) theo quy định về quản lý lâm sản để không bị coi là lâm sản không rõ nguồn gốc.

Hộ gia đình được giao rừng tự nhiên có được khai thác gỗ không?

Chỉ với rừng sản xuất là rừng tự nhiên, khi có đề nghị và được Chủ tịch UBND cấp xã chấp thuận (điểm b khoản 1 Điều 58 Luật Lâm nghiệp, sửa bởi Luật số 146/2025/QH15), ngoài thời gian đóng cửa rừng, theo phương thức khai thác chọn. Rừng phòng hộ tự nhiên chỉ được khai thác cây chết, gãy đổ, sâu bệnh, cây ở nơi mật độ vượt quy định.

Khai thác gỗ trái phép bao nhiêu mét khối thì bị đi tù?

Theo khoản 1 Điều 232 Bộ luật Hình sự, với gỗ loài thông thường: rừng sản xuất là rừng trồng từ 20 m³, rừng sản xuất là rừng tự nhiên từ 10 m³, rừng phòng hộ là rừng trồng từ 15 m³, rừng phòng hộ tự nhiên từ 07 m³, rừng đặc dụng là rừng trồng từ 10 m³, rừng đặc dụng tự nhiên từ 03 m³. Dưới mức đó nhưng đã bị xử phạt hành chính mà còn vi phạm cũng bị truy cứu.

Mua gỗ của người dân mà không có giấy tờ thì sao?

Tàng trữ, vận chuyển, mua bán lâm sản không có hồ sơ hợp pháp bị xử phạt theo Điều 25, 26 Nghị định 146/2026/NĐ-CP, tịch thu lâm sản; với khối lượng lớn có thể bị truy cứu theo điểm k, l khoản 1 Điều 232 Bộ luật Hình sự (ví dụ từ 20 m³ gỗ loài thông thường).