Khai thác khoáng sản

Khai thác khoáng sản là hoạt động đưa khoáng sản ra khỏi nơi thành tạo tự nhiên — từ xây dựng cơ bản mỏ, khai đào, bơm hút đến lọc tách, phân loại — theo dự án đầu tư hoặc phương án khai thác. Sản phẩm là khoáng sản nguyên khai. Vì khoáng sản thuộc sở hữu toàn dân, mọi hoạt động khai thác phải có giấy phép hoặc văn bản chấp thuận, kèm nghĩa vụ tài chính và nghĩa vụ phục hồi môi trường.

Định nghĩa theo văn bản pháp luật

Khai thác khoáng sản là hoạt động nhằm đưa khoáng sản ra khỏi nơi thành tạo tự nhiên, bao gồm: xây dựng cơ bản mỏ, khai đào, bơm hút, lọc tách, phân loại và các hoạt động khác có liên quan theo dự án đầu tư khai thác khoáng sản hoặc phương án khai thác khoáng sản. Sản phẩm của hoạt động khai thác khoáng sản là khoáng sản nguyên khai.

Khoản 23 Điều 2 Luật Địa chất và khoáng sản số 54/2024/QH15 (hiệu lực 01/7/2025), sửa đổi bởi Luật số 147/2025/QH15 (hiệu lực 01/01/2026); văn bản hợp nhất số 53/VBHN-VPQH năm 2026

Giải nghĩa dễ hiểu

Bốn nhóm khoáng sản quyết định ai cấp phép

Khu vực biển nằm ngoài ranh giới quản lý của tỉnh thuộc thẩm quyền Bộ trưởng với mọi nhóm.

Điều kiện và giới hạn của giấy phép

• Chủ thể: doanh nghiệp, hợp tác xã có ngành nghề khai thác và đủ năng lực tài chính; hộ kinh doanh chỉ được nhóm III (Điều 53).
• Thời hạn: không quá 30 năm, tổng thời gian gia hạn không quá 20 năm (Điều 56).
• Chuyển nhượng: chỉ sau khi hoàn thành xây dựng cơ bản, đưa mỏ vào khai thác; bên nhận phải đủ điều kiện và được cấp giấy phép mới cho thời gian còn lại (Điều 58).
• Nhóm IV: không phải xin giấy phép thăm dò, nhưng phải khảo sát, đánh giá thông tin chung về khoáng sản trước khi xin giấy phép khai thác (Điều 73).

Nghĩa vụ môi trường và tài chính

Người khai thác phải có phương án cải tạo, phục hồi môi trường và ký quỹ tại quỹ bảo vệ môi trường (Điều 67, 137 Luật BVMT 2020); nộp tiền cấp quyền khai thác, thuế tài nguyên, phí bảo vệ môi trường; khi hết khai thác phải đóng cửa mỏ (Điều 81–85).

Phân biệt khai thác khoáng sản với thăm dò và thu hồi khoáng sản

Ví dụ tình huống

Tình huống 1. Từ tháng 02 đến tháng 5/2026, ông Lâm thuê máy xúc đào khoảng 6.000 m³ đất đồi trong thửa đất rừng sản xuất của gia đình tại một xã của tỉnh Phú Thọ, bán cho các công trình san lấp. Đây là khoáng sản nhóm IV; ông không có giấy phép nên vi phạm khoản 4 Điều 7 và khoản 3 Điều 9 Luật Địa chất và khoáng sản. Nếu khối khoáng sản được định giá từ 500 triệu đồng hoặc ông thu lợi bất chính từ 100 triệu đồng, ông có thể bị truy cứu theo khoản 1 Điều 227 BLHS; dưới ngưỡng đó thì bị xử phạt hành chính, tịch thu khoáng sản và buộc khắc phục hiện trạng.

Tình huống 2. Công ty Đá Bình Minh được cấp giấy phép khai thác đá xây dựng (nhóm III) thời hạn 20 năm từ tháng 8/2025. Tháng 6/2026, khi mới san gạt mặt bằng, công ty muốn chuyển nhượng quyền khai thác cho đối tác. Yêu cầu này không được chấp thuận vì chưa hoàn thành xây dựng cơ bản mỏ (khoản 1 Điều 58). Hai bên chỉ có thể hợp tác đầu tư dưới hình thức khác mà giấy phép vẫn đứng tên công ty.

Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ

• Cơ chế đặc thù cho vật liệu công trình công: giấy phép khai thác nhóm III làm vật liệu xây dựng cho dự án đầu tư công, PPP, công trình trọng điểm, công trình khẩn cấp có thể cấp thẳng cho nhà thầu thi công, không phải làm thủ tục chủ trương đầu tư, đánh giá tác động môi trường, giấy phép môi trường; hồ sơ vẫn phải có nội dung an toàn, bảo vệ môi trường và ký quỹ phục hồi (khoản 1a–1c Điều 55).
• Khu vực cấm: không cấp phép ở khu vực cấm, tạm thời cấm hoạt động khoáng sản và khu vực dự trữ khoáng sản quốc gia, trừ ngoại lệ luật định (Điều 55).
• Cát, sỏi lòng sông, lòng hồ, khu vực biển có nguyên tắc riêng (Điều 86–88), quản lý chặt hơn vì nguy cơ sạt lở.
• Sắp thay đổi: Luật số 21/2026/QH16 sửa đổi một số điều về thẩm quyền, thủ tục của Luật Địa chất và khoáng sản, có hiệu lực từ 01/01/2027; hồ sơ nộp sau mốc này cần đối chiếu lại.

Những chỗ hay hiểu sai

• Sai: đất của mình thì khoáng sản trong đất cũng thuộc về mình. — Đúng: khoáng sản thuộc sở hữu toàn dân (Điều 53 Hiến pháp); người sử dụng đất chỉ có nghĩa vụ bảo vệ, không được tự ý khai thác.
• Sai: có giấy phép thăm dò là được khai thác thử. — Đúng: lợi dụng thăm dò để khai thác là hành vi bị cấm (khoản 2 Điều 9).
• Sai: nộp đủ ký quỹ thì không phải tự phục hồi môi trường. — Đúng: ký quỹ chỉ là bảo đảm; doanh nghiệp vẫn phải thực hiện phương án và chỉ được hoàn tiền sau khi được xác nhận hoàn thành.
• Sai: mọi giấy phép khai thác do Bộ cấp. — Đúng: phần lớn giấy phép nhóm II, III, IV do Chủ tịch UBND cấp tỉnh cấp.

Thuật ngữ tiếng Anh tương đương

Mineral extraction hoặc mining; giấy phép khai thác là mining licence (Anh) hay mining permit. Thăm dò là mineral exploration. "Khoáng sản nguyên khai" thường dịch là run-of-mine ore hoặc raw minerals. Không dùng exploitation trong văn bản tiếng Anh hiện đại vì sắc thái tiêu cực, dù nhiều bản dịch cũ vẫn dùng.

Thuật ngữ liên quan

• Khoáng sản — đối tượng của hoạt động khai thác.
• Giấy phép khai thác khoáng sản — điều kiện bắt buộc trước khi khai thác.
• Thăm dò khoáng sản — giai đoạn trước, xác định trữ lượng.
• Đóng cửa mỏ khoáng sản — nghĩa vụ khi kết thúc khai thác.
• Cải tạo, phục hồi môi trường — phương án và ký quỹ bắt buộc.
• Thuế tài nguyên — nghĩa vụ tài chính trên sản lượng khai thác.
• Khoáng sản làm vật liệu xây dựng thông thường — nhóm III, hộ kinh doanh được cấp phép.

Căn cứ pháp lý

• Luật Địa chất và khoáng sản số 54/2024/QH15, sửa đổi bởi Luật số 147/2025/QH15 (văn bản hợp nhất 53/VBHN-VPQH năm 2026), Điều 2, 6, 7, 9, 53–58, 73–75, 98, 108 — còn hiệu lực; một số điều sẽ được sửa bởi Luật số 21/2026/QH16 từ 01/01/2027.
• Luật Bảo vệ môi trường số 72/2020/QH14, Điều 67, 137 (sửa đổi bởi Luật số 146/2025/QH15) — còn hiệu lực.
• Nghị định 08/2022/NĐ-CP, Điều 36–37 về phương án cải tạo, phục hồi môi trường và ký quỹ — còn hiệu lực (sửa đổi 2025, 2026).
• Bộ luật Hình sự 2015 sửa đổi 2017, 2025, Điều 227 — còn hiệu lực.
• Hiến pháp năm 2013, Điều 53.

Hỏi đáp nhanh

Đào đất trong vườn nhà để bán làm vật liệu san lấp có cần giấy phép không?

Có. Đất sét, đất đồi, đất lẫn đá dùng san lấp là khoáng sản nhóm IV (điểm d khoản 1 Điều 6 Luật Địa chất và khoáng sản). Người sử dụng đất không được tự ý khai thác khoáng sản trong thửa đất của mình (khoản 4 Điều 7). Chỉ khi san gạt bắt buộc để xây công trình trên đất ở, đất nông nghiệp mới được thu hồi khoáng sản (điểm d khoản 1 Điều 75); đem bán cho công trình khác thì phải đăng ký thu hồi với cơ quan có thẩm quyền.

Giấy phép khai thác khoáng sản có thời hạn bao lâu?

Theo dự án đầu tư nhưng không quá 30 năm, tính cả thời gian xây dựng cơ bản mỏ; được gia hạn nhiều lần nhưng tổng thời gian gia hạn không quá 20 năm (điểm a khoản 4 Điều 56). Hết hạn mà mỏ còn trữ lượng thì có thể đề nghị cấp lại giấy phép.

Khai thác khoáng sản trái phép đến mức nào thì bị xử lý hình sự?

Theo Điều 227 BLHS, khai thác không phép hoặc sai giấy phép bị truy cứu khi thu lợi bất chính từ 100 triệu đồng, khoáng sản trị giá từ 500 triệu đồng, gây thương tích nặng, hoặc đã bị xử phạt hành chính về hành vi này mà còn vi phạm. Khung 1: phạt tiền 300 triệu – 1,5 tỷ đồng hoặc tù 06 tháng – 03 năm; khoáng sản trị giá từ 01 tỷ đồng: phạt tiền 1,5 – 5 tỷ đồng hoặc tù 02 – 07 năm.

Hộ kinh doanh có được cấp giấy phép khai thác khoáng sản không?

Được, nhưng chỉ với khoáng sản nhóm III — vật liệu xây dựng thông thường, than bùn, bùn khoáng, nước khoáng thiên nhiên, nước nóng thiên nhiên (khoản 2 Điều 53). Khoáng sản nhóm I, II chỉ cấp cho doanh nghiệp, hợp tác xã.