Đóng cửa mỏ khoáng sản

Đóng cửa mỏ khoáng sản là giai đoạn cuối bắt buộc của một dự án khai thác: người khai thác phải đưa khu mỏ về trạng thái an toàn, cải tạo đất, nước, cảnh quan theo yêu cầu bảo vệ môi trường và định hướng sử dụng đất sau khai thác. Nghĩa vụ với khu mỏ chỉ cơ bản chấm dứt khi có quyết định đóng cửa mỏ.

Định nghĩa theo văn bản pháp luật

Đóng cửa mỏ khoáng sản là hoạt động nhằm đưa toàn bộ hoặc một phần diện tích khu vực thực hiện dự án đầu tư khai thác khoáng sản về trạng thái an toàn, bảo đảm các yêu cầu về bảo vệ môi trường, tối ưu hóa mục đích sử dụng đất sau khai thác.

Khoản 25 Điều 2 Luật Địa chất và khoáng sản số 54/2024/QH15 (hiệu lực 01/7/2025), đã sửa đổi bởi Luật số 147/2025/QH15 (hiệu lực 01/01/2026); trình tự, thủ tục tại Mục 2 Chương VII (Điều 81–85).

Giải nghĩa dễ hiểu

Bốn yêu cầu phải đạt

Điều 81 đặt ra bốn đích: thống kê khoáng sản đã khai thác, kiểm kê phần còn lại; đưa đất, nước, thảm thực vật, cảnh quan đạt yêu cầu phục hồi môi trường; bảo đảm khu vực ổn định (moong sâu, tầng đá treo, bãi thải không sạt trượt); tối ưu sử dụng đất sau khai thác. Số liệu kiểm kê phần còn lại hay bị làm qua loa, nhưng đó là căn cứ để cấp phép cho người khác khai thác tiếp.

Đề án hay phương án

• Đề án đóng cửa mỏ (khoản 1 Điều 82) — bắt buộc khi đã khai thác hết trữ lượng, khi giấy phép chấm dứt hiệu lực (bị thu hồi, hết hạn không được gia hạn, dự án bị chấm dứt…) hoặc khi xin trả lại giấy phép. Đề án qua Hội đồng thẩm định tối thiểu 09 thành viên, thẩm định không quá 60 ngày (Điều 101, 102 Nghị định 193/2025/NĐ-CP).
• Phương án đóng cửa mỏ (khoản 2 Điều 82) — nhẹ hơn, chỉ cần cơ quan có thẩm quyền chấp thuận bằng văn bản: áp dụng cho mỏ nước khoáng, nước nóng thiên nhiên, khoáng sản ở lòng sông, lòng hồ, khu vực biển, và khi trả lại một phần diện tích đã khai thác.
• Khoáng sản nhóm IV (đất san lấp) — vẫn phải đạt bốn yêu cầu của Điều 81 nhưng không phải thẩm định, phê duyệt; tự thực hiện rồi báo cáo kết quả (khoản 3 Điều 82, khoản 1 Điều 84).

Ba trường hợp không phải đóng cửa mỏ

Giấy phép chấm dứt hoặc xin trả lại khi chưa hề khai thác; giấy phép hết hạn nhưng đang được xem xét gia hạn, điều chỉnh, cấp lại (khoản 4 Điều 82). Nếu giấy phép chấm dứt khi chưa khai thác, cơ quan cấp phép tự ra quyết định đóng cửa mỏ trong 24 ngày làm việc (khoản 6b Điều 106 Nghị định 193/2025/NĐ-CP, bổ sung bởi Nghị định 21/2026/NĐ-CP).

Ai trả tiền khi người khai thác không làm được

Doanh nghiệp giải thể, phá sản hoặc được UBND cấp tỉnh xác nhận hết năng lực tài chính thì cơ quan có thẩm quyền chọn đơn vị thực hiện qua đấu thầu. Kinh phí lấy theo thứ tự: tiền ký quỹ cải tạo, phục hồi môi trường, tiền xử lý tài sản khi giải thể, phá sản, cuối cùng mới đến ngân sách (Điều 84).

Phân biệt đóng cửa mỏ với cải tạo, phục hồi môi trường và trả lại giấy phép

Ví dụ tình huống

Tình huống 1. Công ty Đá Ngọc Lặc có giấy phép khai thác đá xây dựng (nhóm III) do Chủ tịch UBND tỉnh Thanh Hóa cấp, hết hạn ngày 30/6/2026. Trữ lượng còn khoảng 15.000 m³ nhưng công ty không đủ điều kiện gia hạn vì khu mỏ nằm trong diện tích quy hoạch khu dân cư. Giấy phép chấm dứt hiệu lực theo điểm b khoản 2 Điều 66. Trong 06 tháng công ty phải di chuyển tài sản nhưng không được tháo hệ thống thoát nước, đê bao bảo đảm an toàn mỏ; đồng thời lập đề án đóng cửa mỏ gửi UBND tỉnh (Sở Nông nghiệp và Môi trường giúp việc Hội đồng thẩm định). Phần đá bạt tầng để giảm góc dốc được đăng ký thu hồi, có nộp tiền cấp quyền và thuế tài nguyên. Xong khối lượng, công ty nộp báo cáo để nhận quyết định đóng cửa mỏ rồi mới làm thủ tục hoàn ký quỹ.

Tình huống 2. Tháng 9/2026, Hợp tác xã Bình An xin trả lại 3 ha trong 8 ha mỏ cát lòng sông. Chỉ cần phương án đóng cửa mỏ cho phần trả lại, trình UBND tỉnh chấp thuận, không qua Hội đồng thẩm định (khoản 2 Điều 82).

Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ

• Thẩm quyền hiện hành: cơ quan đã cấp giấy phép khai thác (Bộ Nông nghiệp và Môi trường hoặc Chủ tịch UBND cấp tỉnh) phê duyệt đề án, chấp thuận phương án.
• Từ 01/01/2027: Luật số 21/2026/QH16 giao toàn bộ việc phê duyệt đề án, chấp thuận phương án đóng cửa mỏ cho Chủ tịch UBND cấp tỉnh, kể cả mỏ do Bộ cấp phép trước đây; mỏ nằm trên hai tỉnh trở lên do tỉnh có phần diện tích lớn nhất giải quyết.
• Thủ tục kết thúc: sau khi hoàn thành, nộp báo cáo kết quả kèm hồ sơ hoàn công; cơ quan thẩm định kiểm tra thực địa, nghiệm thu trong không quá 40 ngày, quyết định đóng cửa mỏ ban hành trong 05 ngày làm việc.

Những chỗ hay hiểu sai

• Sai: giấy phép hết hạn là coi như xong việc với mỏ. — Đúng: giấy phép chấm dứt hiệu lực chính là thời điểm phát sinh nghĩa vụ đóng cửa mỏ.
• Sai: đã nộp đủ ký quỹ thì không phải tự đóng cửa mỏ. — Đúng: ký quỹ chỉ là khoản bảo đảm; nghĩa vụ thực hiện vẫn thuộc người khai thác.
• Sai: mỏ đất san lấp nhóm IV không phải đóng cửa. — Đúng: nhóm IV chỉ được miễn thủ tục thẩm định, phê duyệt, vẫn phải phục hồi và báo cáo kết quả.
• Sai: đang đóng cửa mỏ được khai thác nốt phần còn lại. — Đúng: chỉ được thu hồi phần san gạt theo đề án, có đăng ký; vượt là khai thác trái phép, đủ ngưỡng thì xử lý theo Điều 227 Bộ luật Hình sự.

Thuật ngữ tiếng Anh tương đương

Mine closure là cách dịch phổ biến; đề án đóng cửa mỏ là mine closure plan. Phục hồi đất sau khai thác thường gọi là mine reclamation hoặc rehabilitation. Tránh dùng mine shutdown: chữ này chỉ việc ngừng hoạt động, không hàm ý nghĩa vụ phục hồi.

Thuật ngữ liên quan

• Khai thác khoáng sản — giai đoạn trước, kết thúc bằng đóng cửa mỏ.
• Giấy phép khai thác khoáng sản — giấy phép chấm dứt hiệu lực làm phát sinh nghĩa vụ đóng cửa mỏ.
• Cải tạo, phục hồi môi trường — nội dung cốt lõi của đề án, gắn với ký quỹ.
• Trữ lượng khoáng sản — phải kiểm kê phần còn lại khi đóng cửa mỏ.
• Bảo vệ khoáng sản chưa khai thác — nghĩa vụ kéo dài đến khi bàn giao khu mỏ.
• An toàn trong khai thác khoáng sản — khu mỏ sau đóng cửa phải ổn định, không sạt lở.

Căn cứ pháp lý

• Luật Địa chất và khoáng sản số 54/2024/QH15, sửa đổi bởi Luật số 147/2025/QH15 (văn bản hợp nhất số 149/2026/VBHN-LQ-VPQH), Điều 2, 66, 75, 81–85, 108 — còn hiệu lực; Điều 83, 84 được sửa đổi bởi Luật số 21/2026/QH16 từ 01/01/2027.
• Nghị định 193/2025/NĐ-CP quy định chi tiết Luật Địa chất và khoáng sản, Điều 101–107 — còn hiệu lực, sửa đổi bởi Nghị định 21/2026/NĐ-CP.
• Luật Bảo vệ môi trường số 72/2020/QH14, Điều 67, 137 (sửa đổi 2025) — còn hiệu lực.
• Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017, 2025), Điều 227 — còn hiệu lực.

Hỏi đáp nhanh

Giấy phép khai thác hết hạn mà mỏ vẫn còn đá thì có bắt buộc đóng cửa mỏ ngay không?

Không bắt buộc ngay nếu hồ sơ gia hạn hoặc cấp lại đang được xem xét: đây là trường hợp không phải đóng cửa mỏ theo điểm b khoản 4 Điều 82 Luật Địa chất và khoáng sản. Chỉ khi giấy phép hết hạn mà không đủ điều kiện gia hạn, cấp lại thì doanh nghiệp mới phải lập đề án đóng cửa mỏ. Trong thời gian chờ gia hạn, doanh nghiệp phải tạm dừng khai thác và bảo vệ tài sản, khoáng sản chưa khai thác (khoản 3 Điều 62 Nghị định 193/2025/NĐ-CP, sửa bởi Nghị định 21/2026/NĐ-CP).

Đóng cửa mỏ xong bao lâu thì được rút lại tiền ký quỹ?

Tiền ký quỹ cải tạo, phục hồi môi trường được hoàn trả từng phần hoặc toàn bộ khi hoàn thành đóng cửa mỏ một phần hoặc toàn bộ diện tích theo đề án đã duyệt (điểm a khoản 1 Điều 85). Trên thực tế, tiền chỉ được giải tỏa sau khi có quyết định đóng cửa mỏ; thủ tục ra quyết định gồm thẩm định tối đa 40 ngày và ban hành quyết định trong 05 ngày làm việc (Điều 106 Nghị định 193/2025/NĐ-CP).

Đang đóng cửa mỏ có được bán phần đá, đất lấy lên khi san gạt không?

Được, nếu đăng ký thu hồi khoáng sản. Điểm đ khoản 1 Điều 75 cho phép tổ chức, cá nhân đóng cửa mỏ thu hồi khoáng sản, nhưng chỉ phần bắt buộc phải san gạt, đào đắp theo đề án đã duyệt, và phải nộp tiền cấp quyền khai thác, thuế, phí cho khối lượng thu hồi. Lợi dụng đóng cửa mỏ để khai thác tiếp là khai thác trái phép.

Doanh nghiệp phá sản, bỏ mỏ thì ai đóng cửa mỏ?

Cơ quan có thẩm quyền lựa chọn đơn vị đủ năng lực theo pháp luật đấu thầu để lập và thực hiện đóng cửa mỏ. Kinh phí lấy trước hết từ tiền ký quỹ của doanh nghiệp, sau đó từ tiền xử lý tài sản khi giải thể, phá sản; thiếu mới dùng ngân sách (khoản 2, 3 Điều 84). Xem thêm phá sản doanh nghiệp.