Cát, sỏi lòng sông

Cát, sỏi lòng sông là khoáng sản làm vật liệu xây dựng thông thường, thuộc nhóm III, nằm trong lòng sông. Vì khai thác quá mức gây sạt lở bờ sông, hạ thấp đáy sông và là "điểm nóng" khai thác trái phép, luật dành riêng Chương VIII để quản lý cát, sỏi lòng sông cùng cát, sỏi lòng hồ và khu vực biển, với những ràng buộc chặt hơn mọi loại khoáng sản nhóm III khác.

Định nghĩa theo văn bản pháp luật

Luật không định nghĩa riêng; Nghị định xếp cát lòng sông vào danh mục khoáng sản nhóm III, còn Luật quy định nguyên tắc quản lý:

1. Hoạt động thăm dò, khai thác cát, sỏi lòng sông, lòng hồ và khu vực biển phải tuân thủ quy định đối với khoáng sản nhóm II hoặc nhóm III quy định tại Luật này và bảo đảm các yêu cầu sau đây: a) Hoạt động khai thác phải được kiểm soát và giám sát bằng các phương tiện, thiết bị công nghệ hiện đại để bảo đảm kiểm soát được sự biến động trữ lượng khoáng sản; nguy cơ mất an toàn và ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường; nguy cơ sạt lở, mất ổn định lòng sông, bờ sông, bãi sông, bờ biển; […]

Khoản 1 Điều 86 Luật Địa chất và khoáng sản số 54/2024/QH15 (hiệu lực 01/7/2025), sửa đổi bởi Luật số 147/2025/QH15; danh mục tại điểm a mục III.1 Phụ lục I Nghị định 193/2025/NĐ-CP.

Giải nghĩa dễ hiểu

Thuộc nhóm nào

Cát xây dựng hoặc san lấp lấy từ lòng sông, lòng hồ, khu vực biển là nhóm III, trừ cát trắng silic (nhóm II) và trường hợp có khoáng vật quý như cassiterit, ilmenit, vàng đạt chỉ tiêu tính trữ lượng. Cuội, sỏi, sạn lòng sông không chứa vàng, đá quý cũng là nhóm III. Khác với cát trên cạn chỉ dùng san lấp (nhóm IV), cát lòng sông luôn phải thăm dò và cấp phép như nhóm III dù dùng để san lấp.

Những ràng buộc riêng

• Thời hạn giấy phép tối đa 10 năm, kể cả gia hạn, cấp lại (khoản 3 Điều 87).
• Thời gian khai thác ghi trong giấy phép theo ngày và theo năm; không khai thác ban đêm (khoản 4 Điều 87; Điều 115 Nghị định 193/2025/NĐ-CP).
• Ranh giới phải cắm mốc hoặc thả phao tại các điểm khép góc khu vực khai thác.
• Phương tiện phải đăng ký, đăng kiểm; lắp thiết bị giám sát hành trình, lưu dữ liệu vị trí, kết nối với hệ thống của UBND cấp tỉnh và Bộ Nông nghiệp và Môi trường (Điều 88).
• Vận chuyển: không tự chở thì phải ký hợp đồng với chủ phương tiện đủ điều kiện.
• Công khai: bảng thông báo bằng chất liệu phản quang tại đường giao thông gần mỏ và trên phương tiện khai thác, công khai thông tin giấy phép, dự án khai thác.
• Quan trắc: lập phương án đánh giá mức độ bồi tụ; lập bản đồ đáy sông khu mỏ và lân cận 6 tháng một lần (Điều 112 Nghị định 193/2025/NĐ-CP).
• Bến bãi: phải nằm trong phạm vi cảng, bến thủy nội địa; có bảng công khai nguồn cung, thiết bị cân hoặc đo đạc, camera giám sát khối lượng mua bán (Điều 116 Nghị định 193/2025/NĐ-CP, sửa bởi Nghị định 21/2026/NĐ-CP).

Cấp phép ở vùng giáp ranh

Sông thường là ranh giới giữa hai tỉnh. Trước khi cấp phép ở khu vực giáp ranh, UBND tỉnh nơi doanh nghiệp xin phép phải lấy ý kiến bằng văn bản của tỉnh bên kia; các tỉnh có chung sông phải ban hành quy chế phối hợp quản lý cát, sỏi (khoản 2 Điều 87; Điều 114 Nghị định 193/2025/NĐ-CP).

Phân biệt khai thác cát lòng sông với nạo vét kết hợp thu hồi cát

Ví dụ tình huống

Tình huống 1. Công ty Thịnh Phát được UBND tỉnh An Giang cấp giấy phép khai thác cát lòng sông 6 năm từ tháng 3/2025, thời gian khai thác 6 giờ – 18 giờ. Đêm 14/8/2026 lực lượng chức năng phát hiện hai tàu hút của công ty hoạt động lúc 22 giờ, thiết bị giám sát hành trình bị tắt. Đây là khai thác sai nội dung giấy phép và vi phạm nghĩa vụ giám sát; công ty bị xử phạt, có thể bị đình chỉ hoặc thu hồi giấy phép nếu vi phạm nghiêm trọng. Nếu khối lượng cát khai thác trái phép trị giá từ 500 triệu đồng, người chịu trách nhiệm có thể bị truy cứu theo Điều 227 Bộ luật Hình sự. Khi xin gia hạn, công ty cũng chỉ được thêm tối đa 4 năm để tổng thời hạn không vượt 10 năm.

Tình huống 2. Tháng 9/2026 đoạn sông hạ lưu mỏ xuất hiện vết nứt sạt lở bờ. Chủ tịch UBND tỉnh khoanh đoạn sông là khu vực tạm thời cấm hoạt động khoáng sản (điểm d khoản 2 Điều 26); giấy phép bị thu hồi, công ty lập phương án đóng cửa mỏ và được xem xét bồi thường thiệt hại.

Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ

• Lòng hồ thủy lợi, thủy điện: chỉ được khai thác phần bồi lắng, bảo đảm an toàn đập; phải có ý kiến chấp thuận của cơ quan quản lý thủy lợi, thủy điện, phòng chống thiên tai (Điều 113 Nghị định 193/2025/NĐ-CP).
• Cát biển: phải lấy ý kiến cơ quan quản lý xây dựng, quốc phòng, an ninh; hài hòa với nuôi trồng thủy sản, du lịch, hàng hải.
• Khai thác đủ trữ lượng ghi trong giấy phép thì phải dừng và đóng cửa mỏ ngay, dù giấy phép còn hạn (khoản 3 Điều 86); đóng cửa mỏ chỉ cần phương án, không cần đề án.
• Quy hoạch vùng có lưu vực sông liên tỉnh phải đưa nội dung quản lý cát, sỏi lòng sông vào quy hoạch (Điều 111 Nghị định 193/2025/NĐ-CP).

Những chỗ hay hiểu sai

• Sai: cát lòng sông dùng san lấp là nhóm IV, thủ tục nhẹ. — Đúng: cát, sỏi lòng sông, lòng hồ, biển bị loại khỏi nhóm IV, luôn là nhóm III.
• Sai: giấy phép cát cũng được 30 năm như mỏ đá. — Đúng: tối đa 10 năm, tính cả gia hạn và cấp lại.
• Sai: có giấy phép thì hút ở đâu trên sông cũng được. — Đúng: chỉ trong ranh giới đã cắm mốc, thả phao; vị trí tàu bị theo dõi bằng giám sát hành trình.
• Sai: đóng cửa mỏ cát chỉ là rút tàu đi. — Đúng: phải lập phương án đóng cửa mỏ được chấp thuận và thực hiện các biện pháp ổn định lòng, bờ sông.

Thuật ngữ tiếng Anh tương đương

Riverbed sand and gravel; khai thác cát sông là river sand mining hoặc in-stream sand mining; nạo vét là dredging, thu hồi cát khi nạo vét là recovery of dredged sand. Không dùng sand dredging cho mọi trường hợp vì dễ lẫn khai thác với nạo vét — hai chế độ pháp lý khác nhau.

Thuật ngữ liên quan

• Khoáng sản làm vật liệu xây dựng thông thường — nhóm III mà cát lòng sông thuộc về.
• Khu vực cấm hoạt động khoáng sản — đoạn sông sạt lở bị khoanh tạm thời cấm.
• Giấy phép khai thác khoáng sản — với cát lòng sông tối đa 10 năm.
• Đóng cửa mỏ khoáng sản — mỏ cát chỉ cần phương án đóng cửa mỏ.
• Khai thác khoáng sản — khung pháp lý chung.
• Ô nhiễm môi trường — khai thác cát gây đục nước, biến đổi dòng chảy.

Căn cứ pháp lý

• Luật Địa chất và khoáng sản số 54/2024/QH15, sửa đổi bởi Luật số 147/2025/QH15, Điều 6, 9, 26, 75, 86–88 — còn hiệu lực.
• Nghị định 193/2025/NĐ-CP, Phụ lục I, Điều 111–117 — còn hiệu lực, sửa đổi bởi Nghị định 21/2026/NĐ-CP.
• Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017, 2025), Điều 227 — còn hiệu lực.

Hỏi đáp nhanh

Giấy phép khai thác cát lòng sông có thời hạn bao lâu?

Tối đa 10 năm. Nếu giấy phép cấp ngắn hơn 10 năm mà chưa khai thác hết trữ lượng thì được xem xét gia hạn, cấp lại, nhưng tổng thời gian cấp, gia hạn, cấp lại không quá 10 năm (khoản 3 Điều 87 Luật Địa chất và khoáng sản) — khác hẳn mức 30 năm cộng 20 năm gia hạn của giấy phép khai thác thông thường.

Khai thác cát vào ban đêm có được không?

Không với cát, sỏi lòng sông, lòng hồ. Giấy phép phải ghi thời gian được khai thác trong ngày, trong năm; Chủ tịch UBND cấp tỉnh quy định cụ thể nhưng phải bảo đảm không khai thác vào ban đêm (khoản 4 Điều 115 Nghị định 193/2025/NĐ-CP, sửa bởi Nghị định 21/2026/NĐ-CP). Tàu hút cát hoạt động ban đêm là dấu hiệu khai thác trái phép điển hình.

Mua cát ở bến không phép để xây nhà thì người mua có bị phạt không?

Kinh doanh khoáng sản không có nguồn gốc hợp pháp là hành vi bị cấm (khoản 6 Điều 9). Người mua để tự dùng ít khi bị xử lý, nhưng có thể bị tịch thu số cát nếu chứng minh được là cát khai thác trái phép. Nên mua ở bến có bảng công khai nguồn cung, thiết bị cân hoặc đo, camera và hóa đơn ghi nguồn gốc mỏ.

Nạo vét luồng lạch có được bán cát lấy lên không?

Được nếu chủ đầu tư hoặc nhà thầu nạo vét đã đăng ký thu hồi khoáng sản với cơ quan có thẩm quyền và chỉ thu hồi khối lượng nạo vét theo dự án được duyệt (khoản 2 Điều 86, điểm c khoản 1 Điều 75). Lợi dụng nạo vét để khai thác cát là vi phạm.