An toàn trong khai thác khoáng sản

An toàn trong khai thác khoáng sản là các yêu cầu về an toàn, vệ sinh lao động và kỹ thuật an toàn mỏ mà tổ chức, cá nhân khai thác và người làm việc tại mỏ phải tuân thủ để phòng sập lở, cháy nổ khí mê-tan, bục nước, tai nạn thiết bị và nổ mìn. Đây là nghĩa vụ riêng của ngành mỏ, cộng thêm vào nghĩa vụ an toàn lao động chung.

Định nghĩa theo văn bản pháp luật

Luật không định nghĩa riêng cụm từ này mà quy định nội dung tại Điều 60 "An toàn, vệ sinh lao động và kỹ thuật an toàn trong khai thác khoáng sản". Khoản 1 của điều này viết:

Tổ chức, cá nhân khai thác khoáng sản, người làm việc tại mỏ khai thác khoáng sản phải thực hiện đầy đủ các quy định về an toàn, vệ sinh lao động, kỹ thuật an toàn theo quy định của Luật này, pháp luật về an toàn, vệ sinh lao động và quy định khác của pháp luật có liên quan.

Khoản 1 Điều 60 Luật Địa chất và khoáng sản số 54/2024/QH15 (hiệu lực 01/7/2025), sửa đổi bởi Luật số 147/2025/QH15; chi tiết tại Điều 73–76 Nghị định 193/2025/NĐ-CP.

Giải nghĩa dễ hiểu

Bốn yêu cầu kỹ thuật an toàn bắt buộc

1. Người: nhân sự quản lý, điều hành sản xuất (phụ trách an toàn mỏ, quản đốc, trưởng ca, các phòng kỹ thuật, cơ điện, thông gió…) phải đủ trình độ và được huấn luyện kỹ thuật an toàn. Mỏ hầm lò còn phải được Bộ Công Thương kiểm tra, cấp giấy chứng nhận huấn luyện.
2. Thiết bị: phù hợp điều kiện địa chất; với mỏ hầm lò, thiết bị phải được cơ quan quản lý kỹ thuật an toàn chấp thuận trước khi vận hành lần đầu và mỏ được xếp loại theo mức độ nguy hiểm khí mê-tan.
3. Kế hoạch quản lý rủi ro: mọi mỏ thuộc diện phải lập, phê duyệt và gửi cơ quan quản lý; riêng mỏ hầm lò phải được Bộ Công Thương phê duyệt — dự án mới trước khi thi công, mỏ đang xây dựng cơ bản trước khi đưa công trình vào dùng, mỏ đã vận hành trước 01/7/2025 thì chậm nhất 01/7/2027.
4. Đội ứng cứu khẩn cấp bán chuyên trách: xử lý tại chỗ khi có sự cố, huấn luyện định kỳ 2 năm một lần.

Giám đốc điều hành mỏ

Mỗi mỏ phải có giám đốc điều hành mỏ: tốt nghiệp đại học chuyên ngành kỹ thuật mỏ, xây dựng mỏ, có ít nhất 05 năm kinh nghiệm ở mỏ hầm lò hoặc 03 năm với mỏ lộ thiên. Ngoại lệ: mỏ nhóm II, III không dùng vật liệu nổ công nghiệp và mỏ ở khu vực khoáng sản phân tán, nhỏ lẻ (không nổ mìn, không hầm lò) chỉ cần nhân sự điều hành mỏ. Doanh nghiệp phải báo cơ quan cấp phép về trình độ của giám đốc trước ngày bắt đầu khai thác và mỗi khi thay người (Điều 62).

Khi có nguy cơ và khi xảy ra sự cố

Có nguy cơ thì giám đốc điều hành mỏ phải áp dụng ngay biện pháp loại trừ nguyên nhân. Xảy ra sự cố thì ưu tiên cấp cứu, sơ tán người, sau đó bảo vệ tài sản và hiện trường. Với sự cố chết người, sập đổ vùi lấp, cháy nổ trong mỏ, bục nước, bùn, doanh nghiệp phải báo ngay Bộ Công Thương, Bộ Nông nghiệp và Môi trường và UBND cấp tỉnh (Điều 76 Nghị định 193/2025/NĐ-CP), ngoài chế độ khai báo tai nạn lao động theo Luật An toàn, vệ sinh lao động.

Phân biệt an toàn trong khai thác khoáng sản với an toàn, vệ sinh lao động chung

Ví dụ tình huống

Tình huống 1. Công ty Đá Hòa Sơn khai thác đá xây dựng lộ thiên ở tỉnh Ninh Bình, có nổ mìn, do ông Tâm làm giám đốc điều hành mỏ. Ngày 12/3/2026, công nhân được đưa lên tầng khai thác cao 18 m để cạy đá treo trong khi bản thiết kế mỏ quy định chiều cao tầng tối đa 10 m. Tầng đá sạt, một công nhân tử vong. Ông Tâm là người có trách nhiệm về an toàn nên có thể bị truy cứu theo điểm d khoản 2 Điều 295 Bộ luật Hình sự (03–07 năm tù). Công ty phải trả chế độ tai nạn lao động, bồi thường cho gia đình nạn nhân và có thể bị buộc tạm dừng khai thác ở khu vực nguy hiểm cho đến khi khắc phục.

Tình huống 2. Một hộ kinh doanh có giấy phép khai thác cát (nhóm III) bằng máy xúc, không dùng thuốc nổ. Hộ không cần giám đốc điều hành mỏ nhưng phải bố trí nhân sự điều hành mỏ trình độ trung cấp khai thác mỏ, có 01 năm kinh nghiệm, phụ trách kỹ thuật, an toàn và môi trường.

Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ

• Thiết kế mỏ trước, khai thác sau: chỉ được xây dựng cơ bản mỏ, khai thác khi đã có thiết kế mỏ được phê duyệt và gửi cơ quan quản lý (khoản 3 Điều 61). Khai thác vượt chiều cao tầng, góc dốc bờ moong so với thiết kế là nguyên nhân thường thấy của các vụ sập mỏ đá.
• Khoáng sản nhóm IV: vẫn phải bảo đảm an toàn, vệ sinh lao động, kỹ thuật an toàn và có nhân sự điều hành mỏ (điểm đ khoản 4 Điều 73 Luật).
• Đóng cửa mỏ: khi giấy phép chấm dứt, không được tháo dỡ công trình, thiết bị bảo đảm an toàn mỏ; UBND cấp tỉnh tổ chức quản lý các công trình này nếu người khai thác không còn (Điều 66 Luật, Điều 107 Nghị định 193/2025/NĐ-CP).

Những chỗ hay hiểu sai

• Sai: giám đốc doanh nghiệp đứng tên luôn là giám đốc điều hành mỏ. — Đúng: chỉ được kiêm khi người đó đạt tiêu chuẩn chuyên môn và kinh nghiệm; doanh nghiệp chịu trách nhiệm về việc bổ nhiệm.
• Sai: mỏ lộ thiên không cần kế hoạch quản lý rủi ro. — Đúng: mọi mỏ thuộc diện khoản 2 Điều 60 đều phải lập; chỉ khác là mỏ hầm lò phải trình Bộ Công Thương phê duyệt.
• Sai: tai nạn do công nhân không tuân thủ thì doanh nghiệp hết trách nhiệm. — Đúng: doanh nghiệp vẫn phải trả chế độ tai nạn lao động; lỗi của người lao động chỉ ảnh hưởng đến mức bồi thường.

Thuật ngữ tiếng Anh tương đương

Mine safety hoặc mining safety; an toàn, vệ sinh lao động là occupational safety and health (OSH). Giám đốc điều hành mỏ thường dịch mine manager, sát với chức danh pháp định ở nhiều nước. Kế hoạch quản lý rủi ro là risk management plan; đội ứng cứu khẩn cấp là mine rescue team. Tránh dịch giám đốc điều hành mỏ là CEO: đây là chức danh kỹ thuật, không phải người đại diện doanh nghiệp.

Thuật ngữ liên quan

• Khai thác khoáng sản — hoạt động phát sinh nghĩa vụ an toàn mỏ.
• An toàn, vệ sinh lao động — khung chung áp dụng song song.
• Tai nạn lao động — chế độ khi công nhân mỏ bị nạn.
• Đóng cửa mỏ khoáng sản — phải bảo đảm khu mỏ ổn định, an toàn sau khai thác.
• Giấy phép khai thác khoáng sản — vi phạm nghiêm trọng có thể bị thu hồi.
• Bệnh nghề nghiệp — bụi phổi silic là bệnh phổ biến của thợ mỏ.

Căn cứ pháp lý

• Luật Địa chất và khoáng sản số 54/2024/QH15, sửa đổi bởi Luật số 147/2025/QH15, Điều 60–62, 66, 73 — còn hiệu lực.
• Nghị định 193/2025/NĐ-CP, Điều 73–78, 107 — còn hiệu lực, sửa đổi bởi Nghị định 21/2026/NĐ-CP.
• Luật An toàn, vệ sinh lao động số 84/2015/QH13 — còn hiệu lực.
• Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017, 2025), Điều 295 — còn hiệu lực.

Hỏi đáp nhanh

Mỏ đá nhỏ của hộ kinh doanh có bắt buộc phải có giám đốc điều hành mỏ không?

Không bắt buộc nếu khai thác khoáng sản nhóm II, III mà không dùng vật liệu nổ công nghiệp. Khi đó chỉ cần một nhân sự điều hành mỏ có trình độ trung cấp khai thác mỏ trở lên và ít nhất 01 năm kinh nghiệm (khoản 4 Điều 62 Luật Địa chất và khoáng sản, khoản 3 Điều 73 Nghị định 193/2025/NĐ-CP). Dùng thuốc nổ để phá đá thì phải có giám đốc điều hành mỏ.

Mỏ than hầm lò đang hoạt động từ trước năm 2025 có phải làm lại kế hoạch quản lý rủi ro không?

Có. Dự án khai thác hầm lò đã vận hành trước ngày 01/7/2025 phải có kế hoạch quản lý rủi ro được Bộ Công Thương phê duyệt trong thời hạn 24 tháng kể từ ngày Luật có hiệu lực, tức chậm nhất đến 01/7/2027 (điểm c khoản 3 Điều 60).

Xảy ra sập tầng ở mỏ đá làm chết công nhân thì ai phải chịu trách nhiệm hình sự?

Người có lỗi vi phạm quy định an toàn dẫn tới hậu quả có thể bị truy cứu theo Điều 295 Bộ luật Hình sự (phạt tù 01–05 năm khi làm chết một người). Nếu người vi phạm là người có trách nhiệm về an toàn lao động như giám đốc điều hành mỏ, mức phạt là 03–07 năm (điểm d khoản 2). Doanh nghiệp còn phải bồi thường và chi trả chế độ tai nạn lao động.

Một giám đốc điều hành mỏ được phụ trách bao nhiêu mỏ?

Mỏ hầm lò: 01 giám đốc chỉ điều hành 01 giấy phép. Mỏ lộ thiên: tối đa 03 giấy phép của cùng một tổ chức, cá nhân và các mỏ cách nhau không quá 10 km (khoản 2 Điều 62).