Bảo vệ khoáng sản chưa khai thác là nghĩa vụ giữ cho khoáng sản còn nằm trong lòng đất, dưới đáy sông, biển, hay trong bãi thải mỏ cũ không bị đào trộm, khai thác vượt phép, thất thoát hay hủy hoại. Vì khoáng sản thuộc sở hữu toàn dân, luật đặt nghĩa vụ này lên cả Nhà nước, doanh nghiệp mỏ, người sử dụng đất và cộng đồng dân cư.
Định nghĩa theo văn bản pháp luật
1. Tài nguyên địa chất chưa khai thác, sử dụng và khoáng sản chưa khai thác, kể cả khoáng sản ở bãi thải của mỏ đã đóng cửa phải được bảo vệ theo quy định của Luật này và quy định khác của pháp luật có liên quan.
2. Cơ quan, tổ chức, cộng đồng dân cư, hộ gia đình và cá nhân có trách nhiệm bảo vệ tài nguyên địa chất chưa khai thác, sử dụng và khoáng sản chưa khai thác theo quy định của Luật này.
Khoản 1, 2 Điều 7 Luật Địa chất và khoáng sản số 54/2024/QH15 (hiệu lực 01/7/2025), sửa đổi bởi Luật số 147/2025/QH15.
Giải nghĩa dễ hiểu
Mỗi chủ thể một phần việc
| Chủ thể | Nghĩa vụ chính | Căn cứ |
|---|---|---|
| Doanh nghiệp thăm dò | Báo cáo đầy đủ mọi loại khoáng sản phát hiện trong khu vực thăm dò | Điểm a khoản 3 Điều 7 |
| Doanh nghiệp khai thác | Dùng công nghệ thu hồi tối đa; báo ngay khi phát hiện khoáng sản mới; quản lý khoáng sản đã khai thác chưa dùng, khoáng sản đi kèm | Điểm b, c khoản 3 Điều 7 |
| Người sử dụng đất, được giao khu vực biển | Bảo vệ khoáng sản trong diện tích được giao; không tự ý khai thác, thu hồi | Khoản 4 Điều 7 |
| Chủ đầu tư dự án, người làm công trình | Phát hiện khoáng sản nhóm I, II, III phải báo ngay và tổ chức bảo vệ | Khoản 5 Điều 7 |
| Người đóng cửa mỏ | Bảo vệ khoáng sản chưa khai thác đến khi bàn giao khu vực cho địa phương | Điểm a khoản 2 Điều 85 |
| UBND cấp tỉnh | Tổ chức, chỉ đạo biện pháp bảo vệ; kiểm soát, giám sát mọi hoạt động khoáng sản; xử lý vi phạm | Khoản 4 Điều 107 |
| Cộng đồng dân cư | Tham gia bảo vệ, giám sát, phản ánh vi phạm | Khoản 2 Điều 8 |
Ai trả chi phí
Chi phí bảo vệ thuộc trách nhiệm Nhà nước được bố trí trong dự toán ngân sách địa phương hằng năm (khoản 7 Điều 7). Với khu vực đã cấp phép, doanh nghiệp tự bảo vệ bằng chi phí của mình; nếu chưa được giao đất thực địa thì báo UBND cấp tỉnh hỗ trợ. Cơ quan quản lý chuyên ngành phải chuyển cho UBND cấp tỉnh danh mục khu vực có khoáng sản cần bảo vệ đã điều tra (khoản 6 Điều 7) — đây là "bản đồ" để chính quyền địa phương biết phải giữ chỗ nào.
Phát hiện khoáng sản khi làm việc khác
Đào móng, làm đường, nạo vét mà gặp khoáng sản nhóm I, II, III thì phải báo cơ quan có thẩm quyền cấp phép và bảo vệ chỗ phát hiện. Có thu hồi hay không do Nhà nước quyết định theo Điều 75: với nhóm I, chủ đầu tư phải đánh giá hiệu quả kinh tế để UBND cấp tỉnh quyết định; với nhóm II, III, IV được dùng cho công trình hoặc cung cấp cho công trình khác sau khi đăng ký.
Phân biệt bảo vệ khoáng sản chưa khai thác với thu hồi khoáng sản
| Tiêu chí | Bảo vệ khoáng sản chưa khai thác | Thu hồi khoáng sản |
|---|---|---|
| Bản chất | Nghĩa vụ giữ nguyên, không để mất | Quyền được lấy khoáng sản phát sinh khi làm công trình, nạo vét, đóng cửa mỏ |
| Chủ thể | Mọi cơ quan, tổ chức, cá nhân | Chủ đầu tư, nhà thầu, người sử dụng đất xây công trình, người đóng cửa mỏ |
| Thủ tục | Không cần xin phép; vi phạm thì bị xử lý | Đăng ký, được xác nhận (UBND cấp tỉnh; UBND cấp xã với người xây công trình trên đất ở, đất nông nghiệp) |
| Nghĩa vụ tài chính | Không | Tiền cấp quyền, thuế, phí, trừ trường hợp miễn tại khoản 3 Điều 98 |
Ví dụ tình huống
Tình huống 1. Ông Tuấn ở một xã của tỉnh Thái Nguyên cho người khác thuê máy xúc đất đồi trên thửa đất rừng sản xuất của gia đình để bán san lấp, nhận 15.000 đồng mỗi khối. Dù đất đứng tên mình, ông vi phạm khoản 4 Điều 7 (tự ý khai thác) và khoản 3 Điều 9; người thuê máy là người khai thác trái phép. Hai bên có thể bị xử phạt, tịch thu khoáng sản, phương tiện, buộc khôi phục hiện trạng; nếu thu lợi bất chính từ 100 triệu đồng hoặc khoáng sản trị giá từ 500 triệu đồng thì có thể bị truy cứu theo Điều 227 Bộ luật Hình sự với vai trò đồng phạm.
Tình huống 2. Công ty Hoàng Long có giấy phép khai thác đá từ tháng 01/2026 nhưng còn 2 ha chưa giải phóng mặt bằng. Tháng 6/2026, người dân vào khu vực này lấy đá trái phép. Công ty gửi văn bản báo UBND tỉnh đề nghị hỗ trợ bảo vệ theo điểm d khoản 3 Điều 7, đồng thời báo UBND xã ngăn chặn. Văn bản này là chứng cứ để công ty không bị quy trách nhiệm thất thoát khi kiểm kê trữ lượng.
Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ
- Ngoại lệ cho người xây công trình: người sử dụng đất được thu hồi khoáng sản nhóm III, IV khi bắt buộc san gạt để xây công trình trên đất ở, đất nông nghiệp; dùng cho công trình trên chính thửa đất thì không phải nộp tiền cấp quyền (điểm d khoản 1 Điều 75, điểm c khoản 3 Điều 98).
- Khu vực dự trữ khoáng sản quốc gia: bảo vệ nghiêm ngặt; chủ đầu tư dự án trong khu vực không được lợi dụng thi công để khai thác khoáng sản dự trữ (Điều 32).
- Mẫu vật quý hiếm: cố ý hủy hoại, làm hư hỏng mẫu vật địa chất, khoáng sản có giá trị là hành vi bị cấm (khoản 5 Điều 9).
- Địa phương có mỏ được tham gia góp ý biện pháp an toàn, môi trường và được hưởng điều tiết nguồn thu (khoản 1 Điều 8).
Những chỗ hay hiểu sai
- Sai: bảo vệ khoáng sản là việc của Nhà nước. — Đúng: người sử dụng đất có nghĩa vụ pháp lý trực tiếp; để người khác khai thác trên đất mình có thể bị xử lý.
- Sai: đào đất trong vườn nhà mình thì không ai cấm. — Đúng: chỉ được san gạt phục vụ xây dựng công trình trên chính thửa đất; đem bán phải đăng ký thu hồi.
- Sai: mỏ đã đóng cửa thì không còn gì phải bảo vệ. — Đúng: phần trữ lượng còn lại và bãi thải vẫn là khoáng sản; có thể được cấp phép cho người khác hoặc khoanh khu vực phân tán, nhỏ lẻ.
- Sai: phát hiện quặng khi làm dự án thì cứ lấy dùng. — Đúng: nhóm I phải báo cáo, đánh giá hiệu quả và chờ quyết định của UBND cấp tỉnh.
Thuật ngữ tiếng Anh tương đương
Protection of unexploited mineral resources hoặc protection of mineral resources in situ. Khai thác trái phép là illegal mining; khai thác quy mô nhỏ không phép thường gọi artisanal and small-scale mining trong tài liệu quốc tế, nhưng cụm này không mang nghĩa trái phép nên không dùng thay cho "khai thác trái phép". Tránh dịch "bảo vệ" là conservation, vốn chỉ bảo tồn thiên nhiên.
Thuật ngữ liên quan
- Khoáng sản — đối tượng được bảo vệ, thuộc sở hữu toàn dân.
- Khai thác khoáng sản — chỉ hợp pháp khi có giấy phép.
- Đóng cửa mỏ khoáng sản — nghĩa vụ bảo vệ kéo dài đến khi bàn giao.
- Khu vực cấm hoạt động khoáng sản — vùng không được khai thác.
- Tài nguyên thiên nhiên — khái niệm rộng hơn.
- Xử phạt vi phạm hành chính — biện pháp xử lý khai thác trái phép dưới ngưỡng hình sự.
Căn cứ pháp lý
- Hiến pháp năm 2013, Điều 53.
- Luật Địa chất và khoáng sản số 54/2024/QH15, sửa đổi bởi Luật số 147/2025/QH15 (văn bản hợp nhất 149/2026/VBHN-LQ-VPQH), Điều 7–9, 32, 75, 85, 98, 107 — còn hiệu lực.
- Nghị định 193/2025/NĐ-CP, Điều 96 (thu hồi khoáng sản) — còn hiệu lực, sửa đổi bởi Nghị định 21/2026/NĐ-CP.
- Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017, 2025), Điều 227 — còn hiệu lực.
Hỏi đáp nhanh
Chủ tịch UBND xã có trách nhiệm gì khi trên địa bàn có khai thác cát, đất trái phép?
UBND cấp tỉnh chịu trách nhiệm tổ chức, chỉ đạo các biện pháp bảo vệ khoáng sản chưa khai thác và kiểm soát mọi hoạt động khoáng sản trên địa bàn (điểm đ, e khoản 4 Điều 107). Trên thực tế, UBND cấp xã là nơi trực tiếp phát hiện, ngăn chặn, lập biên bản và xử lý theo thẩm quyền hoặc chuyển cấp trên; người dân có quyền phản ánh để chính quyền vào cuộc (khoản 2 Điều 8).
Doanh nghiệp được cấp phép nhưng chưa được giao đất thì ai bảo vệ mỏ?
Doanh nghiệp vẫn có trách nhiệm, nhưng được báo cáo UBND cấp tỉnh để được hỗ trợ bảo vệ khoáng sản ở khu vực đã cấp phép mà chưa được thuê đất, bàn giao đất trên thực địa hoặc chưa xong giải phóng mặt bằng (điểm d khoản 3 Điều 7). Nên báo cáo bằng văn bản ngay khi phát hiện người lạ đào trộm để làm căn cứ miễn trừ trách nhiệm.
Đất đá ở bãi thải của mỏ đã đóng cửa có được tự do lấy về dùng không?
Không. Luật ghi rõ khoáng sản chưa khai thác "kể cả khoáng sản ở bãi thải của mỏ đã đóng cửa" phải được bảo vệ (khoản 1 Điều 7); định nghĩa khoáng sản cũng bao gồm khoáng vật, khoáng chất ở bãi thải. Muốn tận dụng phải có giấy phép khai thác tận thu hoặc được cơ quan có thẩm quyền cho phép theo quy định.
Lưu ý: Bài viết tổng hợp quy định đang có hiệu lực tại thời điểm đăng và chỉ mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến pháp lý cho một vụ việc cụ thể. Văn bản pháp luật có thể được sửa đổi; vui lòng đối chiếu bản mới nhất hoặc trao đổi với luật sư trước khi quyết định.