Khoáng sản là khoáng vật, khoáng chất có ích được tích tụ tự nhiên, tồn tại ở thể rắn, lỏng hoặc khí, trong lòng đất hoặc trên mặt đất, kể cả phần còn lại ở bãi thải của mỏ. Khoáng sản thuộc sở hữu toàn dân, Nhà nước đại diện chủ sở hữu; ai muốn thăm dò, khai thác đều phải được Nhà nước cho phép và trả tiền cho quyền đó.
Định nghĩa theo văn bản pháp luật
Khoáng sản là khoáng vật, khoáng chất có ích được tích tụ tự nhiên ở thể rắn, thể lỏng, thể khí tồn tại trong lòng đất, trên mặt đất, bao gồm cả khoáng vật, khoáng chất ở bãi thải của mỏ.
Khoản 13 Điều 2 Luật Địa chất và khoáng sản số 54/2024/QH15 (hiệu lực 01/7/2025), sửa đổi bởi Luật số 147/2025/QH15 (hiệu lực 01/01/2026).
Giải nghĩa dễ hiểu
Ba dấu hiệu nhận biết
- Có ích: dùng được cho sản xuất, xây dựng, năng lượng. Đất đồi dùng san lấp cũng là khoáng sản (nhóm IV), không chỉ vàng, than.
- Tích tụ tự nhiên: do quá trình địa chất tạo ra. Bê tông nghiền, xỉ lò không phải khoáng sản; nhưng đất đá ở bãi thải của mỏ thì vẫn là khoáng sản, nên không được tự do xúc bán.
- Ở mọi thể: rắn (quặng, đá), lỏng (nước khoáng, nước nóng thiên nhiên), khí (khí các-bô-níc thiên nhiên được xếp nhóm III).
Bốn nhóm khoáng sản
| Nhóm | Gồm (Điều 6 Luật, Phụ lục I Nghị định 193/2025/NĐ-CP) |
|---|---|
| I | Khoáng sản kim loại (vàng, đồng, titan, bô-xít, đất hiếm…), than (trừ than bùn), đá quý, đá bán quý, khoáng chất công nghiệp như apatit, graphit |
| II | Nguyên liệu xi măng, phụ gia xi măng, đá ốp lát, cao lanh, fenspat, cát trắng silic làm kính, đá vôi nung vôi công nghiệp, barit, bentonit… |
| III | Vật liệu xây dựng thông thường (cát, sỏi, đá xây dựng, sét gạch ngói), than bùn, bùn khoáng, nước khoáng, nước nóng thiên nhiên |
| IV | Đất sét, đất đồi, đất lẫn đá, cát chỉ phù hợp san lấp, đắp nền, công trình thủy lợi, phòng chống thiên tai (trừ cát, sỏi lòng sông, lòng hồ, biển) |
Nhóm quyết định ai cấp phép, ai được khai thác (hộ kinh doanh chỉ được nhóm III), có phải thăm dò hay không (nhóm IV không) và cách tính tiền cấp quyền. Một loại đá có thể rơi vào nhóm khác nhau tùy công dụng: đá vôi làm xi măng là nhóm II, đá vôi làm đá xây dựng là nhóm III.
Các loại có chế độ riêng
Khoáng sản chiến lược, quan trọng là khoáng sản thiết yếu cho phát triển kinh tế và quốc phòng, an ninh; Nhà nước có thể không đấu giá, tự đầu tư thăm dò. Từ 01/01/2026, đất hiếm được Luật số 147/2025/QH15 xác định là "khoáng sản chiến lược đặc biệt": không xuất khẩu thô, chỉ doanh nghiệp được chỉ định hoặc cho phép mới được thăm dò, khai thác, giấy phép do Bộ trưởng cấp sau khi Thủ tướng chấp thuận (Điều 85a–85d). Khoáng sản độc hại (chứa phóng xạ, thủy ngân, asen, chì, asbet) và khoáng sản phóng xạ (urani, thori) chỉ tổ chức đáp ứng điều kiện do Chính phủ quy định mới được khai thác, kèm nghĩa vụ theo Luật Năng lượng nguyên tử (Điều 65).
Phân biệt khoáng sản với tài nguyên địa chất và tài nguyên nước
| Tiêu chí | Khoáng sản | Tài nguyên địa chất | Tài nguyên nước |
|---|---|---|---|
| Phạm vi | Khoáng vật, khoáng chất có ích | Rộng hơn: gồm khoáng sản, di sản địa chất, địa nhiệt, không gian lòng đất, cấu trúc tàng trữ | Nước mặt, nước dưới đất, nước biển |
| Luật điều chỉnh | Luật Địa chất và khoáng sản | Luật Địa chất và khoáng sản | Luật Tài nguyên nước 2023 |
| Điểm giao | Nước khoáng, nước nóng thiên nhiên là khoáng sản | Khoáng sản là một bộ phận | Nước dưới đất thông thường không phải khoáng sản |
| Giấy tờ khi khai thác | Giấy phép khai thác khoáng sản | Tùy loại tài nguyên | Giấy phép khai thác tài nguyên nước |
Ví dụ tình huống
Tình huống 1. Tháng 5/2026, bà Thu ở một xã của tỉnh Lâm Đồng thuê máy đào ao trong vườn và phát hiện lớp cát lẫn mảnh thiếc. Bà phải dừng đào ở phần có quặng, báo UBND xã để chuyển cơ quan có thẩm quyền, không được bán cát lẫn quặng ra ngoài. Phần đất đào lên chỉ dùng để san nền trong chính thửa đất; nếu muốn bán phải đăng ký thu hồi khoáng sản. Thiếc là khoáng sản nhóm I nên việc thu hồi hay không do cơ quan nhà nước quyết định sau khi đánh giá hiệu quả.
Tình huống 2. Công ty Suối Xanh khoan giếng lấy nước cho khu nghỉ dưỡng ở Quảng Trị, nước lên ở 52°C. Nếu kết quả đánh giá đạt quy chuẩn về nước nóng thiên nhiên thì đây là khoáng sản nhóm III; công ty phải thăm dò, được công nhận trữ lượng và xin giấy phép khai thác khoáng sản do Chủ tịch UBND tỉnh cấp, nộp tiền cấp quyền và thuế tài nguyên, thay vì xin giấy phép khai thác nước dưới đất.
Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ
- Ngoài phạm vi Luật Địa chất và khoáng sản: dầu khí, nước thiên nhiên không phải nước khoáng, nước nóng; chế biến khoáng sản không gắn với dự án khai thác (Điều 1).
- Người sử dụng đất chỉ có nghĩa vụ bảo vệ khoáng sản chưa khai thác trong thửa đất, không được tự ý khai thác (khoản 4 Điều 7); chỉ được thu hồi nhóm III, IV khi bắt buộc san gạt để xây công trình trên đất ở, đất nông nghiệp (điểm d khoản 1 Điều 75).
- Kinh doanh khoáng sản không có nguồn gốc hợp pháp là hành vi bị cấm (khoản 6 Điều 9): người mua cát, đá cho công trình nên đòi hóa đơn và thông tin giấy phép của mỏ.
- Địa phương nơi có mỏ được điều tiết nguồn thu, được ưu tiên dùng lao động địa phương; HĐND cấp tỉnh có thể quy định doanh nghiệp đóng góp kinh phí sửa đường, công trình hạ tầng (Điều 8).
Những chỗ hay hiểu sai
- Sai: có sổ đỏ thì khoáng sản dưới đất là của mình. — Đúng: quyền sử dụng đất không bao gồm quyền đối với khoáng sản; khoáng sản là tài sản công thuộc sở hữu toàn dân.
- Sai: chỉ kim loại, than, đá quý mới là khoáng sản. — Đúng: đất san lấp, cát, sỏi, sét gạch đều là khoáng sản và là nhóm hay bị khai thác trái phép nhất.
- Sai: cát nào cũng là nhóm IV. — Đúng: cát, sỏi lòng sông, lòng hồ, biển là nhóm III, quản lý theo chế độ riêng ở Chương VIII; cát trắng silic là nhóm II.
- Sai: mỏ đã đóng cửa thì đất đá bãi thải ai lấy cũng được. — Đúng: khoáng vật ở bãi thải vẫn là khoáng sản và phải được bảo vệ (khoản 1 Điều 7).
Thuật ngữ tiếng Anh tương đương
Minerals hoặc mineral resources. Trong văn bản pháp lý nên dùng mineral resources vì chữ mineral đứng riêng trong địa chất học chỉ khoáng vật (một chất có cấu trúc tinh thể xác định), hẹp hơn khái niệm pháp lý. Khoáng sản chiến lược là strategic minerals hay critical minerals; đất hiếm là rare earth elements. Luật Địa chất và khoáng sản thường được dịch là Law on Geology and Minerals.
Thuật ngữ liên quan
- Khai thác khoáng sản — hoạt động đưa khoáng sản ra khỏi nơi thành tạo.
- Thăm dò khoáng sản — xác định trữ lượng, chất lượng trước khi khai thác.
- Khoáng sản làm vật liệu xây dựng thông thường — trụ cột của nhóm III.
- Bảo vệ khoáng sản chưa khai thác — nghĩa vụ của người sử dụng đất.
- Trữ lượng khoáng sản — phần khoáng sản khai thác được có hiệu quả.
- Tài nguyên thiên nhiên — khái niệm bao trùm khoáng sản.
- Thuế tài nguyên — nghĩa vụ tài chính trên khoáng sản khai thác.
Căn cứ pháp lý
- Hiến pháp năm 2013, Điều 53; Bộ luật Dân sự 2015, Điều 197.
- Luật Địa chất và khoáng sản số 54/2024/QH15, sửa đổi bởi Luật số 147/2025/QH15 (văn bản hợp nhất 149/2026/VBHN-LQ-VPQH), Điều 1, 2, 6–9, 75, 85a–85d — còn hiệu lực.
- Nghị định 193/2025/NĐ-CP, Điều 4 và Phụ lục I (danh mục khoáng sản theo nhóm) — còn hiệu lực, sửa đổi bởi Nghị định 21/2026/NĐ-CP.
- Luật Dầu khí số 12/2022/QH15 — còn hiệu lực đến 28/02/2027; Luật Dầu khí số 10/2026/QH16 — hiệu lực từ 01/3/2027.
Hỏi đáp nhanh
Đào móng nhà phát hiện quặng hoặc đá quý thì có được giữ không?
Không. Khoáng sản thuộc sở hữu toàn dân (Điều 53 Hiến pháp, Điều 197 Bộ luật Dân sự). Người phát hiện khoáng sản nhóm I, II, III khi thực hiện dự án hoặc hoạt động khác phải báo ngay cơ quan có thẩm quyền và bảo vệ khu vực phát hiện (khoản 5 Điều 7 Luật Địa chất và khoáng sản); việc có thu hồi hay không do cơ quan nhà nước quyết định theo Điều 75.
Nước giếng khoan nhà mình rất nóng, đó có phải khoáng sản không?
Có thể. Nước nóng thiên nhiên, nước khoáng thiên nhiên là khoáng sản nhóm III nếu đạt nhiệt độ, thành phần theo tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật (khoản 19, 20 Điều 2). Khi đó khai thác để kinh doanh phải có giấy phép khai thác khoáng sản, không phải giấy phép khai thác nước dưới đất. Nước dưới đất thông thường thuộc Luật Tài nguyên nước.
Dầu khí có phải khoáng sản không?
Về bản chất địa chất thì có, nhưng dầu khí được loại khỏi phạm vi Luật Địa chất và khoáng sản (điểm a khoản 2 Điều 1) và quản lý bằng Luật Dầu khí. Luật Dầu khí 2022 còn hiệu lực đến hết 28/02/2027; từ 01/3/2027 áp dụng Luật Dầu khí số 10/2026/QH16. Xem Dầu khí.
Nhặt đá cảnh ở suối về bày trong nhà có vi phạm không?
Nhặt vài viên để làm cảnh khó coi là hoạt động khoáng sản. Nhưng khai thác, thu gom đá, sỏi, cuội có hệ thống để bán là khai thác khoáng sản không phép, bị xử phạt và có thể bị truy cứu theo Điều 227 Bộ luật Hình sự khi thu lợi bất chính từ 100 triệu đồng hoặc khoáng sản trị giá từ 500 triệu đồng.
Lưu ý: Bài viết tổng hợp quy định đang có hiệu lực tại thời điểm đăng và chỉ mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến pháp lý cho một vụ việc cụ thể. Văn bản pháp luật có thể được sửa đổi; vui lòng đối chiếu bản mới nhất hoặc trao đổi với luật sư trước khi quyết định.