Thuyền viên

Thuyền viên là người có đủ điều kiện, tiêu chuẩn đảm nhiệm một chức danh trên tàu biển. Thuyền viên là người lao động, nhưng làm việc trong môi trường đặc biệt — xa bờ hàng tháng, không có ngày nghỉ tuần theo nghĩa thông thường — nên Bộ luật Hàng hải đặt riêng một mục về giờ nghỉ, hồi hương, ăn uống, y tế, tai nạn lao động, theo sát Công ước Lao động hàng hải 2006.

Định nghĩa theo văn bản pháp luật

"1. Thuyền viên là người có đủ điều kiện, tiêu chuẩn đảm nhiệm chức danh trên tàu biển Việt Nam.
2. Thuyền viên làm việc trên tàu biển Việt Nam phải có đủ các điều kiện sau đây:
a) Là công dân Việt Nam hoặc công dân nước ngoài được phép làm việc trên tàu biển Việt Nam;
b) Có đủ tiêu chuẩn sức khoẻ, tuổi lao động và chứng chỉ chuyên môn theo quy định;
c) Được bố trí đảm nhận chức danh trên tàu biển;
d) Có sổ thuyền viên;
đ) Có hộ chiếu để xuất cảnh hoặc nhập cảnh, nếu thuyền viên đó được bố trí làm việc trên tàu biển hoạt động tuyến quốc tế."

Khoản 1, 2 Điều 59 Bộ luật Hàng hải Việt Nam số 95/2015/QH13 (hiệu lực từ 01/7/2017)

Giải nghĩa dễ hiểu

Năm điều kiện, giải thích từng cái

• Quốc tịch: người nước ngoài làm trên tàu Việt Nam phải đáp ứng điều kiện của Bộ Xây dựng (trước là Bộ Giao thông vận tải).
• Sức khỏe, tuổi, chứng chỉ: tiêu chuẩn sức khỏe do Bộ Y tế quy định, khám tại cơ sở được công bố; chứng chỉ chuyên môn theo Thông tư 20/2023/TT-BGTVT, tương thích Công ước STCW.
• Được bố trí chức danh: có chứng chỉ mà chưa được chủ tàu bố trí vào định biên thì chưa phải thuyền viên của tàu đó.
• Sổ thuyền viên ghi quá trình đi tàu — căn cứ để nâng hạng chứng chỉ.
• Hộ chiếu khi làm tuyến quốc tế: Bộ luật 2015 bỏ yêu cầu hộ chiếu thuyền viên riêng, hộ chiếu phổ thông là đủ.

Hợp đồng lao động phải có bốn nội dung riêng

Ngoài nội dung theo Bộ luật Lao động, hợp đồng của thuyền viên phải ghi rõ: việc hồi hương, bảo hiểm tai nạn, tiền thanh toán nghỉ hằng năm, điều kiện chấm dứt hợp đồng (Điều 62).

Giờ làm và giờ nghỉ

Làm việc theo ca trong 24 giờ liên tục, kể cả ngày nghỉ tuần, lễ, tết. Bù lại, thời giờ nghỉ tối thiểu là 10 giờ trong 24 giờ bất kỳ và 77 giờ trong 07 ngày bất kỳ; 10 giờ đó chia tối đa hai giai đoạn, một giai đoạn ít nhất 06 giờ, giữa hai lần nghỉ không quá 14 giờ (Điều 63). Ngoại lệ cho tập trung, thực tập cứu hỏa, cứu sinh có thể hạ xuống 70 giờ/07 ngày, không quá 02 tuần liên tiếp và phải ghi trong thỏa ước hoặc hợp đồng. Thuyền trưởng phải lập bản ghi giờ nghỉ và đưa cho thuyền viên — đây là chứng cứ chính khi đòi tiền làm thêm. Nghỉ hằng năm, lễ, tết hưởng nguyên lương; mọi thỏa thuận để thuyền viên không được nghỉ hằng năm đều bị cấm (Điều 64).

Hồi hương

Chủ tàu phải bố trí và trả chi phí đưa thuyền viên về khi hết hợp đồng, ốm đau, tai nạn, tàu chìm, bán tàu hoặc đổi đăng ký, tàu vào vùng chiến sự mà thuyền viên không đồng ý ở lại. Chi phí gồm: đi lại, ăn ở từ khi rời tàu đến nơi hồi hương; lương và trợ cấp đi lại trong thời gian đó; vận chuyển tối đa 30 kg hành lý; chăm sóc y tế cần thiết. Thời hiệu khiếu nại về hồi hương là 01 năm kể từ ngày hồi hương (Điều 66).

Ăn uống, y tế, tai nạn

Thực phẩm, nước uống miễn phí; tàu từ 10 thuyền viên phải có bếp trưởng (Điều 67). Tàu từ 100 người trở lên chạy chuyến quốc tế dài hơn 03 ngày phải có bác sĩ (Điều 68). Thuyền viên bị tai nạn lao động hàng hải được chủ tàu trả phần chi phí y tế ngoài bảo hiểm y tế và đủ lương trong thời gian điều trị (Điều 69).

Phân biệt thuyền viên với người lao động làm việc trên bờ

Ví dụ tình huống

Anh Phạm Văn Toàn (xã Thạch Hà, tỉnh Hà Tĩnh) là thủy thủ trên tàu hàng mang cờ Việt Nam của Công ty CP Vận tải biển Hồng Lĩnh, chạy tuyến Đông Nam Á, hợp đồng 9 tháng kết thúc ngày 30/6/2026 khi tàu đang ở Singapore. Chủ tàu phải bố trí cho anh về nơi ghi trong hợp đồng hoặc nơi cư trú, trả vé máy bay, tiền khách sạn trong thời gian chờ chuyến, lương và trợ cấp đi lại từ ngày rời tàu đến ngày về, cước hành lý tối đa 30 kg. Thiếu khoản nào, anh có 01 năm kể từ ngày về để khiếu nại. Thu nhập 28 triệu đồng/tháng của anh được miễn thuế thu nhập cá nhân vì làm cho hãng tàu Việt Nam vận tải quốc tế.

Giả sử công ty nợ anh và 17 thuyền viên khác ba tháng lương, trong khi tàu đang thế chấp ngân hàng. Khoản lương này làm phát sinh quyền cầm giữ hàng hải, thuyền viên có thể yêu cầu Tòa án bắt giữ tàu và khi tàu bị bán, được thanh toán trước ngân hàng (khoản 2 Điều 40, Điều 42).

Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ

• Khẩn cấp: thuyền trưởng được yêu cầu thuyền viên làm việc bất cứ lúc nào để cứu tàu, người, hàng hoặc cứu người gặp nạn, sau đó phải bố trí nghỉ bù đủ (khoản 3 Điều 63).
• Bảo hiểm: chủ tàu mua bảo hiểm tai nạn, bảo hiểm trách nhiệm dân sự chủ tàu và tham gia bảo hiểm bắt buộc cho thuyền viên (khoản 2 Điều 71).

Những chỗ hay hiểu sai

• Sai: "Ký hợp đồng 'nhận lương cao, không nghỉ phép' là hợp lệ vì hai bên tự nguyện." — Đúng: thỏa thuận để thuyền viên không được nghỉ hằng năm bị cấm tuyệt đối.
• Sai: "Bị sa thải thì tự lo đường về." — Đúng: chủ tàu vẫn phải bố trí đưa về, chỉ được đòi thuyền viên hoàn trả chi phí.
• Sai: "Có bằng là làm thuyền viên tàu nào cũng được." — Đúng: phải có chứng chỉ đúng chức danh, hạng tàu, sổ thuyền viên, đủ sức khỏe và được bố trí vào định biên.
• Sai: "Lương thuyền viên chỉ đòi được công ty." — Đúng: lương bám theo con tàu qua quyền cầm giữ hàng hải, kể cả khi tàu đã bán cho người khác, trong thời hiệu 01 năm.

Thuật ngữ tiếng Anh tương đương

Seafarer là thuật ngữ của Công ước MLC 2006 và STCW; crew member dùng trong danh sách thuyền viên (crew list). Thuyền bộ: crew hoặc ship's complement. Sổ thuyền viên: seaman's book (discharge book). Hồi hương: repatriation. Định biên an toàn tối thiểu: minimum safe manning. Tránh dịch "thủy thủ" thành seafarer — thủy thủ là một chức danh (able seaman, ordinary seaman).

Thuật ngữ liên quan

• Thuyền trưởng — chức danh chỉ huy cao nhất trong thuyền bộ.
• Chủ tàu — người sử dụng lao động của thuyền viên.
• Hợp đồng lao động — nền của quan hệ thuyền viên – chủ tàu.
• Thời giờ nghỉ ngơi — chế độ chung trên bờ để so sánh.
• Quyền cầm giữ hàng hải — công cụ ưu tiên đòi lương.
• Tai nạn lao động — tai nạn lao động hàng hải có quy định riêng.

Căn cứ pháp lý

• Bộ luật Hàng hải Việt Nam số 95/2015/QH13 (hiệu lực 01/7/2017, đã sửa đổi 2018, 2023, 2025): Điều 3, 40–43, 50, 51, 59–71.
• Thông tư 20/2023/TT-BGTVT về tiêu chuẩn chuyên môn, chứng chỉ chuyên môn, đào tạo, huấn luyện thuyền viên và định biên an toàn tối thiểu.
• Luật Thuế thu nhập cá nhân số 109/2025/QH15: khoản 14 Điều 4.
• Công ước Lao động hàng hải 2006 (MLC 2006) — Việt Nam là thành viên.

Hỏi đáp nhanh

Thuyền viên đi tàu có phải nộp thuế thu nhập cá nhân không?

Thu nhập từ tiền lương, tiền công của thuyền viên là người Việt Nam làm việc cho hãng tàu nước ngoài hoặc hãng tàu Việt Nam vận tải quốc tế được miễn thuế (khoản 14 Điều 4 Luật Thuế thu nhập cá nhân số 109/2025/QH15). Thuyền viên trên tàu chạy tuyến nội địa vẫn nộp thuế như người lao động khác.

Chủ tàu nợ lương nhiều tháng, thuyền viên đòi bằng cách nào nhanh nhất?

Ngoài khiếu nại, hòa giải, khởi kiện tranh chấp lao động, khoản lương, chi phí hồi hương, bảo hiểm xã hội của thuyền viên đứng đầu danh sách khiếu nại làm phát sinh quyền cầm giữ hàng hải (khoản 1 Điều 41), được ưu tiên hơn cả ngân hàng nhận thế chấp tàu. Thuyền viên có thể yêu cầu Tòa án bắt giữ tàu; thời hiệu 01 năm kể từ ngày lẽ ra phải được trả.

Bị sa thải giữa chuyến ở cảng nước ngoài, chủ tàu có phải lo vé về không?

Có. Thuyền viên đơn phương chấm dứt hợp đồng trái luật hoặc bị sa thải thì chủ tàu vẫn phải bố trí đưa về đúng nơi quy định trong hợp đồng, nhưng thuyền viên phải hoàn trả chi phí đó (khoản 2 Điều 66).

Làm thuyền viên tàu nước ngoài thì áp dụng luật nào?

Chế độ lao động và quyền lợi theo hợp đồng lao động (khoản 4 Điều 61); quan hệ thuê thuyền viên thường chịu pháp luật của quốc gia tàu mang cờ (khoản 1 Điều 3). Nhiều quốc gia tàu mang cờ là thành viên Công ước Lao động hàng hải 2006 (MLC), Việt Nam cũng là thành viên, nên các chuẩn tối thiểu về giờ nghỉ, hồi hương khá giống nhau.