Bắt người

Bắt người là biện pháp ngăn chặn trong tố tụng hình sự, dùng quyền lực cưỡng chế để tước tự do của một người và đưa họ về cơ quan có thẩm quyền. Hiến pháp chỉ cho phép bắt khi có quyết định hoặc phê chuẩn của cơ quan tư pháp, trừ trường hợp phạm tội quả tang.

Định nghĩa theo văn bản pháp luật

BLTTHS không định nghĩa "bắt người" mà liệt kê các trường hợp được bắt:

Các trường hợp bắt người gồm bắt người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp, bắt người phạm tội quả tang, bắt người đang bị truy nã, bắt bị can, bị cáo để tạm giam, bắt người bị yêu cầu dẫn độ.

Khoản 2 Điều 109 Bộ luật Tố tụng hình sự số 101/2015/QH13 (hiệu lực từ 01/7/2016), văn bản hợp nhất số 17/VBHN-VPQH ngày 12/02/2026.

Giải nghĩa dễ hiểu

Năm trường hợp, hai nhóm

Nhóm ai cũng được bắt:

• Bắt quả tang (Điều 111): người đang thực hiện tội phạm hoặc ngay sau khi thực hiện thì bị phát hiện, bị đuổi bắt.
• Bắt người đang bị truy nã (Điều 112): ai phát hiện cũng được bắt.

Trong cả hai trường hợp, người bắt được tước vũ khí, hung khí và phải giải ngay người bị bắt tới cơ quan Công an, Viện kiểm sát hoặc Ủy ban nhân dân nơi gần nhất. Công an cấp xã, Đồn Công an tiếp nhận thì lập biên bản, thu giữ hung khí, lấy lời khai ban đầu, bảo vệ hiện trường và chuyển ngay cho Cơ quan điều tra.

Nhóm chỉ người có thẩm quyền được bắt:

• Bắt người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp (Điều 110): sau khi giữ người, trong 12 giờ phải lấy lời khai và ra quyết định tạm giữ, lệnh bắt hoặc trả tự do. Lệnh bắt gửi ngay Viện kiểm sát xét phê chuẩn; Viện kiểm sát quyết định trong 12 giờ, không phê chuẩn thì thả ngay.
• Bắt bị can, bị cáo để tạm giam (Điều 113): lệnh của Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra (từ 01/7/2025 thêm Điều tra viên là Trưởng, Phó Trưởng Công an cấp xã được phân công) phải được Viện kiểm sát phê chuẩn trước khi thi hành; Viện trưởng, Phó Viện trưởng Viện kiểm sát, Chánh án, Phó Chánh án, Hội đồng xét xử tự ra lệnh, quyết định.
• Bắt người bị yêu cầu dẫn độ: theo Phần thứ tám BLTTHS và pháp luật về dẫn độ.

Thủ tục bắt bị can, bị cáo

• Lệnh ghi rõ họ tên, địa chỉ, lý do bắt; người thi hành đọc lệnh, giải thích, lập biên bản, giao lệnh.
• Bắt tại nơi cư trú phải có đại diện Ủy ban nhân dân cấp xã và người khác chứng kiến; bắt tại nơi làm việc, học tập phải có đại diện cơ quan, tổ chức đó.
• Không bắt ban đêm (22 giờ – 06 giờ), trừ bắt quả tang, bắt người bị truy nã.
• Sau khi bắt: thông báo ngay cho gia đình; Cơ quan điều tra nhận người phải thông báo trong 24 giờ cho gia đình, Ủy ban nhân dân cấp xã hoặc nơi làm việc (Điều 116); người nước ngoài thì báo qua cơ quan ngoại giao.

Phân biệt bắt người với giữ người trong trường hợp khẩn cấp và tạm giữ

Ví dụ tình huống

Tình huống 1. 19 giờ 30 ngày 05/10/2026, chị Mai phát hiện một thanh niên giật túi xách của mình trên phố. Người đi đường đuổi theo, khống chế được người này, lấy con dao gấp trong túi áo anh ta. Đây là bắt quả tang hợp pháp. Họ giải anh ta tới Công an phường gần nhất; Công an phường lập biên bản tiếp nhận, thu giữ con dao và túi xách, lấy lời khai ban đầu rồi chuyển cho Cơ quan điều tra. Nếu những người bắt giữ đánh anh ta gây thương tích thì họ vẫn có thể bị xử lý — quyền bắt không bao gồm quyền trừng phạt.

Tình huống 2. Ông Hà Văn Phúc là bị can tại ngoại trong vụ tham ô, nhưng có tin ông chuẩn bị xuất cảnh. 23 giờ ngày 10/10, tổ công tác đến nhà định thi hành lệnh bắt để tạm giam (đã được Viện kiểm sát phê chuẩn). Vì đây không phải quả tang cũng không phải truy nã, việc bắt vào ban đêm là trái khoản 3 Điều 113. Cách đúng là chờ sau 06 giờ sáng, có đại diện Ủy ban nhân dân xã chứng kiến; trong thời gian đó có thể phối hợp quyết định tạm hoãn xuất cảnh để chặn việc bỏ trốn.

Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ

• Giữ người khẩn cấp chỉ khi có một trong ba căn cứ: đủ căn cứ xác định đang chuẩn bị tội rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng; người cùng thực hiện, bị hại hoặc người có mặt chính mắt thấy và xác nhận; có dấu vết tội phạm trên người, chỗ ở, nơi làm việc, phương tiện mà cần ngăn trốn, hủy chứng cứ.
• Người chỉ huy tàu bay, tàu biển được giữ người khẩn cấp khi tàu đã rời sân bay, bến cảng; sau đó giải ngay về Cơ quan điều tra nơi tàu về sân bay, bến cảng đầu tiên.
• Người bị bắt theo truy nã ở địa phương khác: cơ quan nhận người báo cơ quan đã ra quyết định truy nã đến nhận; nếu có nhiều quyết định truy nã thì chuyển cho cơ quan ra quyết định nơi gần nhất (Điều 114).
• Khiếu nại việc giữ khẩn cấp, bắt người trong giai đoạn điều tra, truy tố do Viện trưởng Viện kiểm sát giải quyết; đơn phải được chuyển trong 24 giờ.

Những chỗ hay hiểu sai

• Sai: "Người dân chỉ được báo công an, không được bắt." — Đúng: với người phạm tội quả tang và người đang bị truy nã, bất kỳ ai cũng có quyền bắt, nhưng phải giải ngay tới cơ quan gần nhất.
• Sai: "Bắt quả tang thì được giữ người ở nhà chờ công an tới vài ngày." — Đúng: phải giải ngay; tự giam giữ người khác có thể phạm tội bắt, giữ người trái pháp luật (Điều 157 BLHS).
• Sai: "Có lệnh của Thủ trưởng Cơ quan điều tra là đủ để bắt tạm giam." — Đúng: lệnh đó phải được Viện kiểm sát phê chuẩn trước khi thi hành.
• Sai: "'Mời về trụ sở làm việc' cũng là bắt." — Đúng: giấy mời, giấy triệu tập không phải lệnh bắt; muốn cưỡng chế phải có quyết định áp giải, dẫn giải hoặc lệnh bắt theo đúng trường hợp luật định.

Thuật ngữ tiếng Anh tương đương

Arrest là từ tương đương trực tiếp; lệnh bắt là arrest warrant. Bắt quả tang: arrest in flagrante delicto (hoặc arrest of a person caught red-handed); quyền bắt của người dân gần với citizen's arrest. Giữ người trong trường hợp khẩn cấp: emergency detention. Lưu ý ở các nước thông luật, "arrest" thường đã gắn với việc giữ người để thẩm vấn; ở Việt Nam bắt luôn phải đi kèm quyết định tạm giữ hoặc lệnh tạm giam riêng.

Thuật ngữ liên quan

• Biện pháp ngăn chặn — nhóm biện pháp mà bắt người là một loại
• Tạm giữ — thường áp dụng ngay sau khi bắt quả tang, bắt khẩn cấp
• Tạm giam — mục đích của lệnh bắt bị can, bị cáo
• Truy nã — người bị truy nã ai cũng được bắt
• Khám xét — thường tiến hành cùng lúc khi bắt
• Viện kiểm sát — phê chuẩn lệnh bắt của Cơ quan điều tra
• Phòng vệ chính đáng — giới hạn sức mạnh được dùng khi chống trả

Căn cứ pháp lý

• Hiến pháp năm 2013 (đã sửa đổi 2025), Điều 20 — quyền bất khả xâm phạm về thân thể.
• Bộ luật Tố tụng hình sự số 101/2015/QH13, Điều 109–116, 134, 474 — văn bản hợp nhất số 17/VBHN-VPQH ngày 12/02/2026, đang có hiệu lực.
• Luật số 99/2025/QH15 sửa đổi BLTTHS — hiệu lực từ 01/7/2025 (người có thẩm quyền ra lệnh bắt, Công an cấp xã, Ủy ban nhân dân cấp xã chứng kiến).
• Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13 (sửa đổi 2017, 2025), Điều 157 và Điều 377 — tội bắt, giữ, giam người trái pháp luật.

Hỏi đáp nhanh

Người dân thấy kẻ trộm thì có quyền bắt không?

Có, nếu người đó đang thực hiện tội phạm hoặc vừa thực hiện xong mà bị phát hiện, bị đuổi bắt. Bất kỳ ai cũng được bắt, được tước vũ khí, hung khí, rồi phải giải ngay tới cơ quan Công an, Viện kiểm sát hoặc Ủy ban nhân dân nơi gần nhất (Điều 111 BLTTHS). Không được tự giữ lại, đánh đập hay "xử" tại chỗ.

Công an có được bắt người lúc nửa đêm không?

Không, trừ khi bắt quả tang hoặc bắt người đang bị truy nã (khoản 3 Điều 113). Đêm được tính từ 22 giờ đến 06 giờ sáng hôm sau (Điều 134). Bắt bị can để tạm giam vào ban đêm là vi phạm thủ tục.

Khi bị bắt có được xem lệnh bắt không?

Có. Người thi hành phải đọc lệnh, giải thích lệnh và quyền, nghĩa vụ của người bị bắt, lập biên bản và giao lệnh cho người bị bắt (khoản 2 Điều 113). Với lệnh của Cơ quan điều tra phải có quyết định phê chuẩn của Viện kiểm sát.

Bắt nhầm người thì xử lý thế nào?

Người bị bắt có quyền khiếu nại tới Viện trưởng Viện kiểm sát (trong giai đoạn điều tra, truy tố) và yêu cầu bồi thường theo Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước. Người cố ý bắt trái pháp luật có thể bị truy cứu theo Điều 157 hoặc Điều 377 BLHS.