Khởi tố bị can

Khởi tố bị can là quyết định tố tụng xác định một người (hoặc một pháp nhân thương mại) cụ thể đã thực hiện hành vi mà Bộ luật Hình sự quy định là tội phạm. Từ thời điểm này người đó mang tư cách bị can và chính thức bị buộc tội trong vụ án.

Định nghĩa theo văn bản pháp luật

Khi có đủ căn cứ để xác định một người hoặc pháp nhân đã thực hiện hành vi mà Bộ luật Hình sự quy định là tội phạm thì Cơ quan điều tra ra quyết định khởi tố bị can.

Khoản 1 Điều 179 Bộ luật Tố tụng hình sự số 101/2015/QH13 (hiệu lực từ 01/7/2016), văn bản hợp nhất số 17/VBHN-VPQH ngày 12/02/2026.

Giải nghĩa dễ hiểu

"Đủ căn cứ" khác "có dấu hiệu"

Để khởi tố vụ án chỉ cần thấy có dấu hiệu tội phạm. Để khởi tố bị can, cơ quan điều tra phải có chứng cứ gắn hành vi phạm tội với chính người đó: lời khai, dữ liệu camera, chứng từ, kết luận giám định. Đây là lý do nhiều vụ án được khởi tố rồi nằm im hàng tháng trước khi có bị can.

Nội dung bắt buộc của quyết định

Thời gian, địa điểm ra quyết định; họ tên, chức vụ người ký; lý lịch bị can (ngày sinh, quốc tịch, dân tộc, tôn giáo, giới tính, chỗ ở, nghề nghiệp); tội danh và điều, khoản BLHS áp dụng; thời gian, địa điểm phạm tội. Khởi tố nhiều tội thì ghi riêng từng tội (khoản 2 Điều 179).

Ba mốc thời hạn cần nhớ

1. 24 giờ kể từ khi ra quyết định: Cơ quan điều tra gửi quyết định và tài liệu cho Viện kiểm sát có thẩm quyền để xét phê chuẩn.
2. 03 ngày kể từ khi nhận: Viện kiểm sát phê chuẩn, hủy bỏ, hoặc yêu cầu bổ sung chứng cứ; nếu yêu cầu bổ sung thì có thêm 03 ngày kể từ khi nhận tài liệu bổ sung.
3. Ngay sau khi có phê chuẩn: giao quyết định khởi tố và quyết định phê chuẩn cho bị can, giải thích quyền, nghĩa vụ; chụp ảnh, lập danh bản, chỉ bản đưa vào hồ sơ (khoản 5 Điều 179).

Khi nào Viện kiểm sát tự khởi tố bị can

Khi phát hiện người đã phạm tội chưa bị khởi tố, Viện kiểm sát yêu cầu Cơ quan điều tra khởi tố; nếu cơ quan điều tra không làm thì Viện kiểm sát tự ra quyết định. Sau khi nhận hồ sơ kết thúc điều tra mà phát hiện người khác chưa bị khởi tố, Viện kiểm sát khởi tố bị can rồi trả hồ sơ để điều tra bổ sung (khoản 4 Điều 179).

Phân biệt khởi tố bị can với khởi tố vụ án và truy tố

Ví dụ tình huống

Ngày 15/4/2026, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Đồng Nai ra quyết định khởi tố bị can đối với ông Phạm Quốc Tâm về tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản (khoản 3 Điều 175 BLHS, khung 05–12 năm tù): ông thuê ba máy đầm trị giá 380 triệu đồng theo hợp đồng rồi đem cầm cố, tắt điện thoại, không trả. Ngày 16/4, quyết định được gửi Viện kiểm sát nhân dân khu vực. Ngày 18/4, Viện kiểm sát yêu cầu bổ sung kết luận định giá tài sản và lời khai của chủ tiệm cầm đồ; cơ quan điều tra nộp bổ sung ngày 22/4; ngày 24/4 Viện kiểm sát phê chuẩn.

Ngày 25/4, ông Tâm nhận hai quyết định, được giải thích quyền và bị lập danh bản, chỉ bản. Ông không bị tạm giam mà bị cấm đi khỏi nơi cư trú. Luật sư đăng ký bào chữa ngay hôm đó; cơ quan điều tra phải vào sổ và gửi thông báo người bào chữa trong 24 giờ kể từ khi nhận đủ giấy tờ (khoản 4 Điều 78 BLTTHS). Lần hỏi cung kế tiếp, luật sư có mặt.

Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ

• Pháp nhân thương mại cũng có thể bị khởi tố bị can; quyền và nghĩa vụ thực hiện qua người đại diện theo pháp luật (khoản 1 Điều 60).
• Bị can bỏ trốn: quyết định khởi tố vẫn có hiệu lực; Cơ quan điều tra ra quyết định truy nã. Từ 01/7/2025, nếu truy nã không có kết quả hoặc bị can ở nước ngoài không triệu tập được, vẫn có thể kết luận điều tra đề nghị truy tố khi đã bảo đảm quyền bào chữa (Điều 233 sửa đổi).
• Công an cấp xã: từ 01/7/2025, Trưởng hoặc Phó Trưởng Công an cấp xã là Điều tra viên được phân công có thể khởi tố, điều tra vụ án tội ít nghiêm trọng, nghiêm trọng trên địa bàn; quyết định khởi tố bị can của họ vẫn phải qua Viện kiểm sát phê chuẩn.
• Thay đổi, bổ sung quyết định khởi tố bị can (sai tội danh, sai nhân thân, phát hiện thêm tội) phải theo Điều 180, cũng 24 giờ gửi và 03 ngày phê chuẩn.
• Hủy bỏ: có căn cứ tại Điều 157 (hết thời hiệu, hành vi không cấu thành tội phạm…) thì phải đình chỉ điều tra đối với bị can, không giữ quyết định khởi tố treo vô thời hạn.

Những chỗ hay hiểu sai

• Sai: "Bị khởi tố là có tội." — Đúng: bị can chưa phải người phạm tội; chỉ bản án có hiệu lực mới kết luận có tội.
• Sai: "Chưa có Viện kiểm sát phê chuẩn thì cứ chờ, chưa cần luật sư." — Đúng: người bào chữa có thể tham gia từ khi bị bắt, bị tạm giữ; với người tại ngoại thì tham gia từ khi khởi tố bị can (Điều 74). Mời sớm để có mặt từ lần hỏi cung đầu.
• Sai: "Khởi tố bị can thì đương nhiên bị bắt tạm giam." — Đúng: tạm giam là biện pháp ngăn chặn riêng, có điều kiện riêng (Điều 119); nhiều bị can chỉ bị cấm đi khỏi nơi cư trú hoặc được bảo lĩnh.
• Sai: "Bồi thường xong thì cơ quan điều tra phải hủy quyết định khởi tố bị can." — Đúng: trừ 9 tội khởi tố theo yêu cầu bị hại, bồi thường chỉ là tình tiết giảm nhẹ, không phải căn cứ hủy khởi tố.

Thuật ngữ tiếng Anh tương đương

Dịch phổ biến là institution of criminal proceedings against the accused hoặc decision to prosecute a suspect; bị can là accused person (trong giai đoạn điều tra). Từ charge (buộc tội) dễ hiểu với người đọc thông luật nhưng ở họ, "charging" thường do công tố viên làm và tương đương bước truy tố hơn; nên ghi kèm chú thích "issued by the investigating authority and approved by the procuracy" để tránh hiểu nhầm. Không dùng indictment — đó là cáo trạng.

Thuật ngữ liên quan

• Bị can — tư cách phát sinh từ quyết định khởi tố bị can
• Khởi tố vụ án hình sự — điều kiện tiên quyết, luôn có trước
• Hỏi cung bị can — tiến hành ngay sau khi khởi tố bị can
• Người bào chữa — tham gia tố tụng từ khi khởi tố bị can
• Viện kiểm sát — phê chuẩn hoặc hủy quyết định khởi tố bị can
• Truy nã — áp dụng khi bị can bỏ trốn
• Biện pháp ngăn chặn — có thể áp dụng kèm, nhưng là quyết định riêng

Căn cứ pháp lý

• Bộ luật Tố tụng hình sự số 101/2015/QH13, Điều 60, 74, 179, 180, 181, 183 — văn bản hợp nhất số 17/VBHN-VPQH ngày 12/02/2026, đang có hiệu lực.
• Luật số 99/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung BLTTHS — hiệu lực từ 01/7/2025 (khoản 1a Điều 37, Điều 233, thay "Viện kiểm sát cùng cấp" bằng "Viện kiểm sát có thẩm quyền").
• Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13, sửa đổi 2017 và 2025 — Điều 175 dùng trong ví dụ.

Hỏi đáp nhanh

Nhận được quyết định khởi tố bị can nhưng không bị bắt, vậy có phải đi tù không?

Chưa. Khởi tố bị can chỉ là bắt đầu buộc tội trong giai đoạn điều tra; có tạm giam hay không là một quyết định khác. Người bị khởi tố vẫn được suy đoán vô tội cho tới khi có bản án có hiệu lực. Việc cần làm ngay là mời luật sư và có mặt đúng giấy triệu tập.

Quyết định khởi tố bị can có cần chữ ký, con dấu của Viện kiểm sát không?

Quyết định do Cơ quan điều tra ra phải có quyết định phê chuẩn của Viện kiểm sát có thẩm quyền. Cơ quan điều tra phải giao cho bị can cả hai văn bản: quyết định khởi tố và quyết định phê chuẩn (khoản 5 Điều 179 BLTTHS).

Bị khởi tố sai tội danh thì có phải làm lại từ đầu không?

Không. Cơ quan điều tra hoặc Viện kiểm sát ra quyết định thay đổi quyết định khởi tố bị can (Điều 180); quyết định thay đổi cũng phải được Viện kiểm sát phê chuẩn trong 03 ngày và giao cho bị can.

Người đang giữ chức vụ bị khởi tố có bị cho thôi việc ngay không?

Luật tố tụng chỉ cho phép cơ quan điều tra, Viện kiểm sát kiến nghị cơ quan quản lý tạm đình chỉ chức vụ nếu việc giữ chức gây khó khăn cho điều tra; cơ quan quản lý phải trả lời trong 07 ngày (Điều 181). Kỷ luật hay cho thôi việc là chuyện của pháp luật cán bộ, công chức, lao động.