Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự là người được đương sự nhờ tham gia tố tụng để giúp về mặt pháp lý: nghiên cứu hồ sơ, thu thập chứng cứ, tham gia hòa giải, hỏi, tranh luận tại phiên tòa. Phổ biến nhất là luật sư, nhưng trợ giúp viên pháp lý, đại diện công đoàn và cả công dân đủ điều kiện cũng có thể làm. Họ đứng cạnh đương sự, không đứng thay đương sự.
Định nghĩa theo văn bản pháp luật
Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự là người tham gia tố tụng để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự.
Khoản 1 Điều 75 Bộ luật Tố tụng dân sự số 92/2015/QH13 (hiệu lực từ 01/7/2016). Tố tụng hình sự: Điều 84 Bộ luật Tố tụng hình sự số 101/2015/QH13 (người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị hại, đương sự).
Giải nghĩa dễ hiểu
Ai được làm (khoản 2 Điều 75 BLTTDS)
- Luật sư tham gia tố tụng theo Luật Luật sư.
- Trợ giúp viên pháp lý hoặc người tham gia trợ giúp pháp lý, dành cho người thuộc diện được trợ giúp pháp lý miễn phí.
- Đại diện tổ chức đại diện người lao động (công đoàn) trong vụ việc lao động.
- Công dân Việt Nam có năng lực hành vi đầy đủ, không có án tích hoặc đã được xóa án tích, không đang bị áp dụng biện pháp xử lý hành chính, không phải cán bộ, công chức Tòa án, Viện kiểm sát, công chức, sĩ quan, hạ sĩ quan Công an.
Trong vụ án hình sự, người bảo vệ quyền lợi của bị hại, đương sự có thể là luật sư, người đại diện, bào chữa viên nhân dân, trợ giúp viên pháp lý (khoản 2 Điều 84 BLTTHS).
Thủ tục đăng ký
Người bảo vệ xuất trình giấy tờ theo tư cách (thẻ luật sư và giấy yêu cầu của khách hàng, văn bản cử của tổ chức trợ giúp pháp lý, văn bản cử của công đoàn, hoặc giấy yêu cầu của đương sự kèm giấy tờ tùy thân). Trong 03 ngày làm việc, Tòa phải vào sổ đăng ký và xác nhận vào giấy yêu cầu; từ chối thì phải trả lời bằng văn bản nêu lý do (khoản 4, 5 Điều 75).
Quyền chính (Điều 76)
- Tham gia từ khi khởi kiện hoặc bất cứ giai đoạn nào.
- Thu thập, cung cấp chứng cứ; nghiên cứu, ghi chép, sao chụp hồ sơ vụ án, trừ tài liệu thuộc bí mật không được công khai.
- Tham gia hòa giải, phiên họp, phiên tòa; không tham gia được thì gửi văn bản bảo vệ cho Tòa.
- Thay mặt đương sự yêu cầu thay đổi người tiến hành tố tụng, người tham gia tố tụng khác.
- Nếu được ủy quyền, nhận thay giấy tờ Tòa tống đạt và chuyển cho đương sự.
Một người có thể bảo vệ cho nhiều đương sự trong cùng vụ án nếu quyền lợi của họ không đối lập; nhiều người có thể cùng bảo vệ một đương sự (khoản 3 Điều 75).
Phân biệt người bảo vệ quyền lợi với người đại diện theo ủy quyền và người bào chữa
| Tiêu chí | Người bảo vệ quyền lợi của đương sự | Người đại diện theo ủy quyền | Người bào chữa |
|---|---|---|---|
| Vai trò | Giúp về pháp lý bên cạnh đương sự | Thay mặt đương sự thực hiện quyền, nghĩa vụ tố tụng | Gỡ tội cho người bị buộc tội |
| Rút yêu cầu, thỏa thuận | Không được, trừ khi cũng được ủy quyền | Được trong phạm vi ủy quyền | Không áp dụng |
| Đương sự vắng mặt | Người bảo vệ có mặt không thay được sự có mặt của đương sự | Người đại diện có mặt thì coi như đương sự có mặt | Bị cáo vẫn phải có mặt |
| Thủ tục | Tòa đăng ký trong 03 ngày làm việc | Văn bản ủy quyền có công chứng, chứng thực hoặc xác nhận theo luật | Đăng ký bào chữa với cơ quan tố tụng |
| Căn cứ | Điều 75, 76 BLTTDS | Điều 85, 86 BLTTDS | Điều 72–84 BLTTHS |
Ví dụ tình huống
Tình huống 1. Chị Vân khởi kiện ly hôn và tranh chấp quyền nuôi con tại một Tòa án nhân dân khu vực ở Vĩnh Long. Chị ký hợp đồng dịch vụ pháp lý với luật sư Hùng. Luật sư nộp giấy yêu cầu của chị cùng thẻ luật sư; Tòa vào sổ đăng ký trong 03 ngày làm việc. Luật sư được sao chụp hồ sơ, đề nghị Tòa lấy ý kiến con 9 tuổi, chuẩn bị chứng cứ về thu nhập và chỗ ở. Tại phiên hòa giải, khi người chồng đề nghị chia lại tài sản, luật sư chỉ tư vấn; chị Vân là người quyết định có đồng ý hay không. Nếu chị muốn luật sư thay mình thỏa thuận, chị phải lập văn bản ủy quyền, và với yêu cầu ly hôn thì luật không cho ủy quyền.
Tình huống 2. Ông Ba, 72 tuổi, bị kiện đòi lối đi chung. Con trai ông là kỹ sư, không có án tích, xin làm người bảo vệ quyền lợi cho cha với tư cách công dân. Anh nộp giấy yêu cầu của ông Ba và căn cước; Tòa đăng ký. Nếu anh là công chức Công an, Tòa phải từ chối đăng ký.
Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ
- Trợ giúp pháp lý miễn phí: người có công với cách mạng, người thuộc hộ nghèo, trẻ em, người dân tộc thiểu số cư trú ở vùng đặc biệt khó khăn và một số đối tượng khác theo Luật Trợ giúp pháp lý được Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước cử người bảo vệ.
- Vắng mặt: người bảo vệ quyền lợi vắng mặt tại phiên tòa thì Tòa vẫn xét xử (điểm đ khoản 2 Điều 227); họ nên gửi bài bảo vệ bằng văn bản.
- Quyền lợi đối lập: một luật sư không được bảo vệ đồng thời nguyên đơn và người có quyền lợi đối lập với nguyên đơn trong cùng vụ án.
- Tranh luận: người bảo vệ quyền lợi trình bày trước, đương sự bổ sung sau (Điều 260).
Những chỗ hay hiểu sai
- Sai: chỉ luật sư mới được bảo vệ quyền lợi trước Tòa. Đúng: công dân đủ điều kiện, trợ giúp viên pháp lý, đại diện công đoàn cũng được.
- Sai: có luật sư thì đương sự khỏi phải đến Tòa. Đúng: người bảo vệ không thay sự có mặt của đương sự; muốn vắng mặt phải có đơn xin xét xử vắng mặt hoặc có người đại diện theo ủy quyền.
- Sai: chi phí luật sư luôn do bên thua chịu. Đúng: mặc định người thuê chịu, trừ khi có thỏa thuận khác.
Thuật ngữ tiếng Anh tương đương
defender of the lawful rights and interests of the involved party là cách dịch sát; trong văn phong thông thường dùng legal representative sẽ dễ nhầm với người đại diện, nên có thể dùng counsel for the party hoặc legal counsel. Trợ giúp viên pháp lý là legal aid officer; người bào chữa trong hình sự là defense counsel.
Thuật ngữ liên quan
- Đương sự — người được bảo vệ quyền lợi
- Người bào chữa — vai trò tương ứng cho bị can, bị cáo
- Đại diện theo ủy quyền — chế định dễ nhầm nhất
- Tranh tụng — người bảo vệ giúp đương sự tranh tụng hiệu quả
- Tranh luận tại phiên tòa — người bảo vệ trình bày trước đương sự
- Thu thập chứng cứ — quyền của người bảo vệ quyền lợi
Căn cứ pháp lý
- Bộ luật Tố tụng dân sự số 92/2015/QH13: Điều 75, 76, 85, 86, 168, 227, 260 — còn hiệu lực, sửa đổi bởi Luật số 85/2025/QH15.
- Bộ luật Tố tụng hình sự số 101/2015/QH13: Điều 84 — sửa đổi bởi Luật số 99/2025/QH15.
- Luật Luật sư số 65/2006/QH11 (sửa đổi, bổ sung); Luật Trợ giúp pháp lý số 11/2017/QH14.
Hỏi đáp nhanh
Không phải luật sư có được bảo vệ quyền lợi cho người thân trước Tòa không?
Được, nếu là công dân Việt Nam có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, không có án tích hoặc đã được xóa án tích, không đang bị áp dụng biện pháp xử lý hành chính, và không phải cán bộ, công chức Tòa án, Viện kiểm sát, công chức, sĩ quan, hạ sĩ quan Công an (điểm d khoản 2 Điều 75 BLTTDS). Khi đăng ký phải xuất trình giấy yêu cầu của đương sự và giấy tờ tùy thân.
Người bảo vệ quyền lợi có được thay đương sự rút đơn hay hòa giải không?
Không, trừ khi đồng thời được đương sự ủy quyền làm người đại diện với phạm vi đó. Người bảo vệ quyền lợi chỉ giúp về pháp lý, trình bày, tranh luận; quyết định thay đổi, rút yêu cầu, thỏa thuận vẫn thuộc về đương sự hoặc người đại diện.
Thuê luật sư thì có đòi được bên thua trả phí luật sư không?
Theo nguyên tắc chung, chi phí luật sư do người có yêu cầu chịu, trừ khi các bên có thỏa thuận khác (khoản 3 Điều 168 BLTTDS). Muốn bên kia chịu thì phải có thỏa thuận trong hợp đồng hoặc có căn cứ pháp luật khác để đòi như một khoản thiệt hại.
Lưu ý: Bài viết tổng hợp quy định đang có hiệu lực tại thời điểm đăng và chỉ mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến pháp lý cho một vụ việc cụ thể. Văn bản pháp luật có thể được sửa đổi; vui lòng đối chiếu bản mới nhất hoặc trao đổi với luật sư trước khi quyết định.