Quyền của người lao động

Quyền của người lao động là tập hợp những lợi ích pháp luật bảo đảm cho người làm việc theo hợp đồng lao động, từ quyền có việc làm, được trả lương, được nghỉ, được làm việc an toàn, đến quyền tổ chức, thương lượng, nghỉ việc và đình công. Đây là mức sàn: hợp đồng, nội quy hay thỏa ước chỉ được quy định có lợi hơn, không được thấp hơn.

Định nghĩa theo văn bản pháp luật

1. Người lao động có các quyền sau đây:

a) Làm việc; tự do lựa chọn việc làm, nơi làm việc, nghề nghiệp, học nghề, nâng cao trình độ nghề nghiệp; không bị phân biệt đối xử, cưỡng bức lao động, quấy rối tình dục tại nơi làm việc;

b) Hưởng lương phù hợp với trình độ, kỹ năng nghề trên cơ sở thỏa thuận với người sử dụng lao động; được bảo hộ lao động, làm việc trong điều kiện bảo đảm về an toàn, vệ sinh lao động; nghỉ theo chế độ, nghỉ hằng năm có hưởng lương và được hưởng phúc lợi tập thể;

c) Thành lập, gia nhập, hoạt động trong tổ chức đại diện người lao động…;

d) Từ chối làm việc nếu có nguy cơ rõ ràng đe dọa trực tiếp đến tính mạng, sức khỏe trong quá trình thực hiện công việc;

đ) Đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động;

e) Đình công;

g) Các quyền khác theo quy định của pháp luật.

Khoản 1 Điều 5 Bộ luật Lao động số 45/2019/QH14 (hiệu lực từ 01/01/2021; điểm c được lược bớt phần cuối). Nghĩa vụ tương ứng tại khoản 2 Điều 5.

Giải nghĩa dễ hiểu

Quyền về tiền

• Lương không thấp hơn mức tối thiểu vùng (từ 01/01/2026: 3.700.000 – 5.310.000 đồng/tháng theo Nghị định 293/2025/NĐ-CP); được trả trực tiếp, đầy đủ, đúng hạn, kèm bảng kê mỗi lần trả (Điều 94, 95).
• Làm thêm giờ ít nhất 150% ngày thường, 200% ngày nghỉ hằng tuần, 300% ngày lễ, chưa kể lương ngày lễ (Điều 98).
• Được đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp khi hợp đồng từ đủ 01 tháng.

Quyền được nghỉ

• Nghỉ hằng năm 12, 14 hoặc 16 ngày làm việc tùy điều kiện lao động, cứ đủ 05 năm thêm 01 ngày (Điều 113, 114).
• Nghỉ lễ, tết hưởng nguyên lương theo Điều 112; từ năm 2026 có thêm ngày 24/11 theo Nghị quyết 28/2026/QH16.
• Nghỉ việc riêng có lương: kết hôn 03 ngày; con kết hôn 01 ngày; cha mẹ hai bên, vợ chồng, con chết 03 ngày (Điều 115).

Quyền an toàn và nhân phẩm

Được từ chối làm hoặc rời nơi làm việc khi thấy rõ nguy cơ tai nạn đe dọa nghiêm trọng tính mạng, sức khỏe, vẫn được trả đủ lương và không bị coi là vi phạm kỷ luật, với điều kiện báo ngay cho người quản lý trực tiếp (điểm đ khoản 1 Điều 6 Luật An toàn, vệ sinh lao động 2015). Không bị phân biệt đối xử, ngược đãi, quấy rối tình dục.

Quyền tổ chức và tự bảo vệ

Gia nhập công đoàn hoặc tổ chức của người lao động tại doanh nghiệp; yêu cầu đối thoại; đơn phương nghỉ việc chỉ cần báo trước đủ ngày, không cần lý do (Điều 35); đình công theo đúng trình tự khi tranh chấp về lợi ích không được giải quyết.

Phân biệt người lao động với người làm việc không có quan hệ lao động

Tên gọi không quyết định: “cộng tác viên” có chấm công, nhận lương cố định và chịu điều hành vẫn là người lao động với đủ quyền ở cột giữa (khoản 1 Điều 13).

Ví dụ tình huống

Chị Nguyễn Thị Hồng làm kế toán theo hợp đồng không xác định thời hạn tại một công ty thương mại ở một phường của TP. Hồ Chí Minh, lương 12.000.000 đồng, trả ngày 10 hằng tháng. Lương tháng 8/2026 đến ngày 10/9 vẫn chưa trả; công ty giải thích là “khách chưa thanh toán”. Đây không phải bất khả kháng theo khoản 4 Điều 97. Ngày 12/9/2026 chị gửi thông báo nghỉ việc ngay, không báo trước 45 ngày, căn cứ điểm b khoản 2 Điều 35. Việc nghỉ là hợp pháp: công ty phải trả đủ lương còn nợ, tiền lương những ngày phép năm chưa nghỉ và trợ cấp thôi việc cho phần thời gian chưa đóng bảo hiểm thất nghiệp (nếu có) trong 14 ngày làm việc kể từ ngày chấm dứt (Điều 48), chốt sổ và trả lại sổ bảo hiểm xã hội.

Tại một xưởng cơ khí, anh Vũ Đình Khang phát hiện máy dập mất chốt an toàn, báo tổ trưởng và dừng máy. Quản đốc ghi “bỏ việc” và trừ nửa ngày công. Cách xử lý này sai: anh được trả đủ lương cho thời gian dừng và không bị kỷ luật.

Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ

• Quyền không thể thỏa thuận bỏ: điều khoản “tự nguyện không nhận bảo hiểm, nhận tiền thay” hay “không nghỉ phép” trái luật, vô hiệu từng phần.
• Quyền có giới hạn: đơn phương nghỉ việc mà không đủ căn cứ hoặc thiếu ngày báo trước thì mất trợ cấp thôi việc, bồi thường nửa tháng lương và tiền lương những ngày không báo trước (Điều 40). Đình công sai trình tự là bất hợp pháp.
• Người lao động thuê lại có quyền được trả lương không thấp hơn người của bên thuê lại làm cùng việc (khoản 3 Điều 58).
• Bảo vệ quyền: khiếu nại với người sử dụng lao động, gửi Sở Nội vụ hoặc thanh tra lao động, yêu cầu hòa giải viên, Hội đồng trọng tài hoặc khởi kiện; kiện đòi lương, trợ cấp, bảo hiểm được miễn án phí.

Những chỗ hay hiểu sai

• Sai: “Nghỉ việc phải được giám đốc duyệt đơn.” — Đúng: chỉ cần báo trước đủ 45, 30 hoặc 03 ngày làm việc tùy loại hợp đồng; hết hạn báo trước là hợp đồng chấm dứt.
• Sai: “Phép năm không nghỉ hết thì cuối năm công ty phải trả tiền.” — Đúng: luật chỉ bắt thanh toán ngày phép chưa nghỉ khi thôi việc, mất việc (khoản 3 Điều 113); lúc còn làm việc thì theo quy chế, thỏa ước hoặc nghỉ gộp.
• Sai: “Thử việc thì chưa có quyền gì.” — Đúng: người thử việc vẫn có quyền về giờ làm, an toàn, lương ít nhất 85% lương công việc đó.

Thuật ngữ tiếng Anh tương đương

Dùng rights of employees hoặc workers' rights; trong văn kiện của ILO hay gặp labour rights và fundamental principles and rights at work. Quyền từ chối việc nguy hiểm là right to refuse unsafe work; quyền đình công là right to strike. Lưu ý: ở Anh, worker và employee là hai tư cách khác nhau với mức bảo vệ khác nhau; khi dịch Bộ luật Lao động Việt Nam nên dùng employee cho “người lao động”.

Thuật ngữ liên quan

• Người lao động — chủ thể của các quyền này.
• Tiền lương — quyền cốt lõi, có sàn và nguyên tắc trả.
• Nghỉ hằng năm — quyền nghỉ có lương, cách tính theo thâm niên.
• Đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động — quyền nghỉ việc và giới hạn của nó.
• Đình công — quyền tập thể, chỉ hợp pháp khi đúng trình tự.
• An toàn, vệ sinh lao động — nguồn của quyền từ chối việc nguy hiểm.
• Công đoàn — tổ chức đại diện bảo vệ quyền.

Căn cứ pháp lý

• Bộ luật Lao động số 45/2019/QH14, Điều 5, 13, 35, 40, 48, 58, 94–98, 102, 112–115 — còn hiệu lực (hợp nhất 18/VBHN-VPQH ngày 12/02/2026).
• Luật An toàn, vệ sinh lao động số 84/2015/QH13, điểm đ khoản 1 Điều 6 — còn hiệu lực.
• Nghị định 293/2025/NĐ-CP — lương tối thiểu vùng từ 01/01/2026.
• Nghị quyết 28/2026/QH16 — Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11 là ngày nghỉ hưởng nguyên lương, hiệu lực 01/7/2026.
• Nghị quyết 326/2016/UBTVQH14, điểm a khoản 1 Điều 12 — miễn án phí khi người lao động kiện đòi lương, trợ cấp, bảo hiểm xã hội.

Hỏi đáp nhanh

Công ty bắt ký cam kết không tham gia công đoàn thì có hiệu lực không?

Không. Quyền thành lập, gia nhập, hoạt động trong tổ chức đại diện người lao động là quyền luật định (điểm c khoản 1 Điều 5 BLLĐ); ép người lao động không tham gia là hành vi bị cấm (Điều 175). Cam kết đó vô hiệu và không làm căn cứ kỷ luật được.

Nghỉ phép năm có phải xin phép không hay cứ báo là nghỉ?

Người sử dụng lao động quy định lịch nghỉ hằng năm sau khi tham khảo ý kiến người lao động (khoản 4 Điều 113). Người lao động không tự ý chọn ngày, nhưng được thỏa thuận nghỉ nhiều lần hoặc gộp tối đa 03 năm một lần. Riêng nghỉ việc riêng có lương (kết hôn, tang cha mẹ…) chỉ cần thông báo, không cần duyệt.

Bị trừ lương vì làm hỏng máy có đúng không?

Được khấu trừ để bồi thường nếu có quyết định xử lý bồi thường đúng trình tự, nhưng mỗi tháng không quá 30% tiền lương thực trả sau khi trừ bảo hiểm và thuế (Điều 102 BLLĐ). Người lao động có quyền được biết lý do khấu trừ; trừ lương như một hình thức phạt là bị cấm.