Đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động là việc một bên tự mình kết thúc hợp đồng mà không cần sự đồng ý của bên kia. Luật cho hai bên quyền này không cân bằng: người lao động chỉ cần báo trước đủ ngày, còn người sử dụng lao động phải có một căn cứ luật định, phải báo trước và không được chấm dứt với những người đang được bảo vệ.
Định nghĩa theo văn bản pháp luật
Bộ luật Lao động không định nghĩa trực tiếp "đơn phương chấm dứt" mà quy định quyền của từng bên tại Điều 35, 36, giới hạn tại Điều 37 và định nghĩa trường hợp trái luật:
Đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động trái pháp luật là trường hợp chấm dứt hợp đồng lao động không đúng quy định tại các điều 35, 36 và 37 của Bộ luật này.
Điều 39 Bộ luật Lao động số 45/2019/QH14 (hiệu lực từ 01/01/2021; không bị sửa đổi đến 10/2026).
Giải nghĩa dễ hiểu
Phía người lao động (Điều 35)
- Có báo trước, không cần lý do: ít nhất 45 ngày với hợp đồng không xác định thời hạn; 30 ngày với hợp đồng từ 12 đến 36 tháng; 03 ngày làm việc với hợp đồng dưới 12 tháng. Một số ngành nghề đặc thù (bay, tàu biển, quản lý doanh nghiệp…) báo trước 120 ngày theo Điều 7 Nghị định 145/2020/NĐ-CP.
- Không cần báo trước khi: không được bố trí đúng công việc, địa điểm, điều kiện đã thỏa thuận; không được trả đủ hoặc đúng hạn lương; bị ngược đãi, nhục mạ, cưỡng bức lao động; bị quấy rối tình dục tại nơi làm việc; lao động nữ mang thai phải nghỉ theo chỉ định y tế; đủ tuổi nghỉ hưu; công ty cung cấp thông tin tuyển dụng không trung thực.
Phía người sử dụng lao động (Điều 36, 37)
- Chỉ được chấm dứt khi có căn cứ: thường xuyên không hoàn thành công việc theo quy chế đánh giá đã ban hành; ốm đau, tai nạn điều trị lâu (12 tháng liên tục với hợp đồng không xác định thời hạn, 06 tháng với hợp đồng 12–36 tháng, quá nửa thời hạn với hợp đồng dưới 12 tháng) mà chưa hồi phục; thiên tai, hỏa hoạn, dịch bệnh, di dời theo yêu cầu nhà nước buộc giảm chỗ làm; không có mặt sau thời hạn tạm hoãn; đủ tuổi nghỉ hưu; tự ý bỏ việc từ 05 ngày làm việc liên tục; khai gian thông tin khi tuyển dụng.
- Báo trước 45 / 30 / 03 ngày làm việc như phía người lao động; trường hợp ốm đau điều trị lâu chỉ cần 03 ngày làm việc; bỏ việc 05 ngày liên tục và không trở lại sau tạm hoãn thì không cần báo trước.
- Không được chấm dứt khi người lao động đang điều trị ốm đau, tai nạn, bệnh nghề nghiệp (trừ trường hợp điều trị quá hạn nói trên); đang nghỉ hằng năm, nghỉ việc riêng hoặc nghỉ được đồng ý; lao động nữ mang thai, đang nghỉ thai sản hoặc nuôi con dưới 12 tháng tuổi.
Phân biệt đơn phương chấm dứt với thỏa thuận chấm dứt
| Tiêu chí | Đơn phương chấm dứt | Thỏa thuận chấm dứt (Điều 34 khoản 3) |
|---|---|---|
| Ý chí | Một bên quyết định | Hai bên cùng đồng ý |
| Báo trước | Bắt buộc (trừ trường hợp luật miễn) | Không cần, ngày nghỉ do hai bên chốt |
| Rủi ro trái luật | Có, kéo theo bồi thường Điều 40, 41 | Gần như không, trừ khi bị ép buộc |
| Trợ cấp thôi việc | Có, nếu chấm dứt hợp pháp | Có |
| Trợ cấp thất nghiệp | Mất nếu người lao động chấm dứt trái luật | Được xét nếu đủ điều kiện đóng |
Ví dụ tình huống
Người lao động nghỉ ngang. Chị Võ Thị Hạnh, hợp đồng không xác định thời hạn, lương theo hợp đồng 15.000.000 đồng/tháng, nộp đơn ngày 01/10/2026 và nghỉ hẳn từ 11/10/2026, tức báo trước 10 ngày thay vì 45 ngày. Đây là đơn phương chấm dứt trái pháp luật. Chị không được trợ cấp thôi việc, phải bồi thường nửa tháng lương (7.500.000 đồng) cộng tiền lương của 35 ngày không báo trước, hoàn trả chi phí đào tạo nếu có cam kết (Điều 40). Quan trọng hơn: theo Điều 38 Luật Việc làm 2025, chị không đủ điều kiện hưởng trợ cấp thất nghiệp cho lần nghỉ này; thời gian đóng bảo hiểm thất nghiệp được bảo lưu cho lần sau.
Công ty chấm dứt khi đang nuôi con nhỏ. Chị Nguyễn Thu Trang sinh con ngày 05/02/2026, đi làm lại tháng 8/2026. Ngày 15/9/2026 công ty báo chấm dứt vì "tái cơ cấu", báo trước 45 ngày. Con chị chưa đủ 12 tháng tuổi nên công ty bị cấm đơn phương chấm dứt (Điều 37 khoản 3), dù có báo trước. Chị yêu cầu được nhận lại; nếu công ty vẫn cho nghỉ, chị khởi kiện tại Tòa án nhân dân khu vực trong 01 năm, không qua hòa giải bắt buộc. Nếu thật sự tái cơ cấu, công ty phải đi đường Điều 42 với phương án sử dụng lao động và trợ cấp mất việc làm, đồng thời vẫn phải tôn trọng bảo vệ của Điều 37.
Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ
- Hết thời hạn báo trước, trong 14 ngày làm việc hai bên thanh toán đủ quyền lợi; trường hợp đặc biệt kéo dài tối đa 30 ngày (Điều 48). Công ty phải chốt và trả sổ bảo hiểm xã hội.
- Ngày phép năm chưa nghỉ được trả bằng tiền (Điều 113 khoản 3).
- Căn cứ "thường xuyên không hoàn thành công việc" chỉ dùng được khi có quy chế đánh giá do công ty ban hành, có tham khảo tổ chức đại diện người lao động nếu có.
- Căn cứ "đủ tuổi nghỉ hưu" áp dụng cho cả hai bên, trừ khi có thỏa thuận khác; tuổi nghỉ hưu năm 2026 là 61 tuổi 6 tháng (nam), 57 tuổi (nữ).
- Tranh chấp về đơn phương chấm dứt được khởi kiện thẳng, miễn án phí cho người lao động.
Những chỗ hay hiểu sai
- Sai: "Đơn nghỉ việc phải được giám đốc ký duyệt mới có giá trị." — Đúng: chỉ cần báo trước đúng hạn; không duyệt thì hợp đồng vẫn chấm dứt khi hết thời hạn.
- Sai: "Báo trước 30 ngày là đủ cho mọi hợp đồng." — Đúng: hợp đồng không xác định thời hạn phải 45 ngày.
- Sai: "Nghỉ ngang thì công ty được giữ lương tháng cuối." — Đúng: lương đã làm vẫn phải trả; khoản bồi thường của người lao động được đối trừ khi quyết toán nhưng không được giữ toàn bộ lương.
- Sai: "Nghỉ đúng luật thì không mất gì." — Đúng: đúng, và vẫn hưởng trợ cấp thất nghiệp nếu đủ điều kiện đóng; ngược lại nghỉ trái luật là mất cả trợ cấp thôi việc lẫn trợ cấp thất nghiệp lần đó.
Thuật ngữ tiếng Anh tương đương
Bản dịch luật thường dùng unilateral termination of the labour contract. Khi người lao động chủ động nghỉ, văn phong doanh nghiệp quen dùng resignation; khi công ty chủ động, dùng termination by the employer. Thời hạn báo trước là notice period. Không dịch "đơn phương chấm dứt trái pháp luật" là breach of contract chung chung; cụm sát nghĩa hơn là unlawful unilateral termination.
Thuật ngữ liên quan
- Chấm dứt hợp đồng lao động — khái niệm rộng, đơn phương chỉ là hai trong 13 trường hợp.
- Nghĩa vụ báo trước — điều kiện để chấm dứt hợp pháp.
- Sa thải — chấm dứt do kỷ luật, không phải đơn phương theo Điều 36.
- Trợ cấp thôi việc — được hưởng khi chấm dứt hợp pháp.
- Trợ cấp thất nghiệp — mất nếu người lao động chấm dứt trái luật.
- Lao động nữ — nhóm được bảo vệ khỏi việc bị đơn phương chấm dứt.
Căn cứ pháp lý
- Bộ luật Lao động số 45/2019/QH14, Điều 34–41, 48, 97, 113, 188 — còn hiệu lực.
- Nghị định 145/2020/NĐ-CP, Điều 7 (báo trước với ngành nghề đặc thù) — còn hiệu lực.
- Luật Việc làm số 74/2025/QH15, Điều 38 khoản 1 điểm a — hiệu lực từ 01/01/2026.
- Nghị quyết 326/2016/UBTVQH14, Điều 12 — miễn án phí.
Hỏi đáp nhanh
Người lao động muốn nghỉ việc có cần lý do không?
Không. Từ 2021, người lao động chỉ cần báo trước đúng thời hạn (45 ngày, 30 ngày hoặc 03 ngày làm việc tùy loại hợp đồng) là nghỉ hợp pháp, không phải nêu lý do và không cần công ty duyệt đơn. Thời hạn báo trước tính từ ngày công ty nhận được thông báo, nên gửi bằng văn bản có ký nhận hoặc thư điện tử.
Công ty không trả lương đúng hạn thì có được nghỉ ngay không?
Được. Điều 35 khoản 2 điểm b cho người lao động nghỉ không cần báo trước khi không được trả đủ lương hoặc trả không đúng hạn, trừ trường hợp bất khả kháng mà công ty đã tìm mọi cách khắc phục và chậm không quá 30 ngày (Điều 97 khoản 4).
Đã nộp đơn nghỉ rồi có rút lại được không?
Được rút trước khi hết thời hạn báo trước, nhưng phải thông báo bằng văn bản và phải được công ty đồng ý (Điều 38). Công ty không đồng ý thì hợp đồng chấm dứt khi hết thời hạn báo trước.
Lưu ý: Bài viết tổng hợp quy định đang có hiệu lực tại thời điểm đăng và chỉ mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến pháp lý cho một vụ việc cụ thể. Văn bản pháp luật có thể được sửa đổi; vui lòng đối chiếu bản mới nhất hoặc trao đổi với luật sư trước khi quyết định.