Hoạt động thương mại là hoạt động nhằm mục đích sinh lợi, gồm mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ, đầu tư, xúc tiến thương mại và các hoạt động sinh lợi khác. Một giao dịch có phải là hoạt động thương mại hay không quyết định nó chịu Luật Thương mại hay chỉ chịu Bộ luật Dân sự — kéo theo khác biệt về mức phạt, thời hiệu và nơi giải quyết tranh chấp.
Định nghĩa theo văn bản pháp luật
Hoạt động thương mại là hoạt động nhằm mục đích sinh lợi, bao gồm mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ, đầu tư, xúc tiến thương mại và các hoạt động nhằm mục đích sinh lợi khác.
Khoản 1 Điều 3 Luật Thương mại số 36/2005/QH11 (hiệu lực từ 01/01/2006)
Giải nghĩa dễ hiểu
Tiêu chí duy nhất: mục đích sinh lợi
Danh sách trong định nghĩa là danh sách mở; điều quyết định là mục đích kiếm lời. Cùng một việc bán chiếc ô tô: đại lý bán xe là hoạt động thương mại; một gia đình bán xe cũ để đổi xe là giao dịch dân sự. Luật gọi tên cụ thể nhiều hoạt động: mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ, xúc tiến thương mại, trung gian thương mại (đại diện, môi giới, ủy thác, đại lý), gia công, đấu giá, đấu thầu, logistics, nhượng quyền…
Phạm vi theo lãnh thổ và theo lựa chọn
Luật Thương mại điều chỉnh hoạt động thương mại trên lãnh thổ Việt Nam; hoạt động ở nước ngoài nếu các bên chọn luật này; và giao dịch của một bên không nhằm sinh lợi với thương nhân nếu chính bên không sinh lợi đó chọn áp dụng (Điều 1).
Thứ tự áp dụng luật
- Điều ước quốc tế có quy định khác thì theo điều ước (Điều 5).
- Hoạt động thương mại đặc thù có luật riêng thì theo luật riêng: kinh doanh bảo hiểm, ngân hàng, chứng khoán, bất động sản, hàng hải… (khoản 2 Điều 4).
- Từ 01/01/2026, quảng cáo thương mại thực hiện theo pháp luật về quảng cáo; mục quảng cáo (Điều 102–116) trong Luật Thương mại đã bị bãi bỏ bởi Luật số 75/2025/QH15.
- Luật Thương mại và luật khác không quy định thì áp dụng Bộ luật Dân sự (khoản 3 Điều 4).
Trong quan hệ giữa các bên, Luật còn cho áp dụng thói quen đã thiết lập giữa họ và tập quán thương mại khi luật và hợp đồng không quy định (Điều 12, 13).
Phân biệt hoạt động thương mại với giao dịch dân sự thông thường
| Tiêu chí | Hoạt động thương mại | Giao dịch dân sự thông thường |
|---|---|---|
| Mục đích | Sinh lợi | Tiêu dùng, sinh hoạt, quản lý tài sản riêng |
| Luật áp dụng | Luật Thương mại, luật chuyên ngành; Bộ luật Dân sự bổ trợ | Bộ luật Dân sự |
| Mức phạt vi phạm | Tối đa 8% phần nghĩa vụ bị vi phạm | Theo thỏa thuận, luật chung không đặt trần |
| Thời hiệu khởi kiện | 2 năm (Điều 319 Luật Thương mại) | 3 năm (Điều 429 Bộ luật Dân sự) |
| Trọng tài thương mại | Có thể giải quyết nếu có thỏa thuận trọng tài | Chỉ khi luật cho phép |
| Loại vụ án tại Tòa | Kinh doanh, thương mại nếu hai bên có đăng ký kinh doanh, đều vì lợi nhuận (khoản 1 Điều 30 Bộ luật Tố tụng dân sự) | Dân sự (Điều 26) |
Ví dụ tình huống
Tháng 4/2026, anh Lê Văn Quang, kỹ sư ở phường Hải Châu, Đà Nẵng, bán chiếc xe tải cũ của gia đình cho Công ty Vận tải Sông Hàn giá 420 triệu đồng, hợp đồng ghi: chậm thanh toán phạt 15%. Công ty trả chậm 4 tháng.
- Phía anh Quang không nhằm sinh lợi và không chọn Luật Thương mại, nên hợp đồng chịu Bộ luật Dân sự: mức phạt 15% (63 triệu đồng) được chấp nhận, không bị cắt về 8%; thời hiệu 3 năm.
- Tranh chấp là vụ án dân sự, không phải kinh doanh, thương mại, vì anh Quang không có đăng ký kinh doanh. Anh nộp đơn tại Tòa án nhân dân khu vực nơi công ty có trụ sở.
Nếu người bán là Công ty Thương mại Ô tô Miền Trung chuyên mua đi bán lại xe tải, cùng hợp đồng đó là hoạt động thương mại: khoản phạt chỉ còn 8% (33,6 triệu đồng) và thời hiệu 2 năm.
Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ
- Ghi tên "hợp đồng kinh tế" hay "hợp đồng dân sự" không quyết định bản chất: Tòa nhìn vào chủ thể và mục đích. Nhiều hợp đồng ghi "dân sự" nhưng hai bên là công ty mua bán để kinh doanh, vẫn bị áp trần 8%.
- Kinh doanh bất động sản, bảo hiểm, tín dụng là hoạt động thương mại nhưng áp dụng luật riêng trước; Luật Thương mại chỉ lấp phần luật riêng không quy định.
- Cá nhân buôn bán nhỏ, bán hàng rong không phải đăng ký kinh doanh, vẫn đang hoạt động thương mại nhưng không được gọi là thương nhân (Nghị định 39/2007/NĐ-CP). Xem thương nhân.
- Thương mại điện tử là hoạt động thương mại thực hiện qua phương tiện điện tử, áp dụng Luật Thương mại điện tử 2025 (hiệu lực 01/7/2026), Luật Thương mại và luật liên quan (Điều 4 Luật Thương mại điện tử).
Những chỗ hay hiểu sai
- Sai: chỉ doanh nghiệp mới có hoạt động thương mại. — Đúng: cá nhân, hộ kinh doanh, kể cả người không phải đăng ký, đều có thể hoạt động thương mại; tiêu chí là mục đích sinh lợi.
- Sai: hai bên đều là công ty thì mọi giao dịch đều là thương mại. — Đúng: công ty tặng tài sản cho quỹ từ thiện, tài trợ học bổng không nhằm sinh lợi; phải xét từng giao dịch.
- Sai: quảng cáo vẫn theo các điều về quảng cáo thương mại trong Luật Thương mại. — Đúng: từ 01/01/2026 các điều đó đã bị bãi bỏ; áp dụng Luật Quảng cáo sửa đổi.
Thuật ngữ tiếng Anh tương đương
Bản tiếng Anh của Luật Thương mại thường dịch là commercial activities; mục đích sinh lợi là profit-making purpose. Không nên dùng trade đơn lẻ vì dễ hiểu thành ngoại thương; business activities rộng hơn, gần với "kinh doanh" trong Luật Doanh nghiệp.
Thuật ngữ liên quan
- Thương nhân — chủ thể chính của hoạt động thương mại
- Hợp đồng thương mại — hình thức pháp lý của hoạt động thương mại
- Giao dịch dân sự — khái niệm rộng, bao trùm cả giao dịch thương mại
- Trọng tài thương mại — phương thức giải quyết tranh chấp gắn với hoạt động thương mại
- Thời hiệu khởi kiện — 2 năm với tranh chấp thương mại
- Thương mại điện tử — hoạt động thương mại qua phương tiện điện tử
Căn cứ pháp lý
- Luật Thương mại số 36/2005/QH11, sửa đổi bởi Luật số 05/2017/QH14, Luật số 44/2019/QH14, Luật số 75/2025/QH15 — Điều 1–5, 10–15, 319; còn hiệu lực (Văn bản hợp nhất số 113/VBHN-VPQH ngày 27/8/2025).
- Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13 — Điều 418, 429.
- Luật Trọng tài thương mại số 54/2010/QH12 — Điều 2.
- Bộ luật Tố tụng dân sự số 92/2015/QH13, sửa đổi 2019, 2025 — Điều 26, 30.
- Luật Thương mại điện tử số 122/2025/QH15 (hiệu lực 01/7/2026) — Điều 4.
Hỏi đáp nhanh
Cá nhân bán đồ cũ của gia đình trên mạng có phải là hoạt động thương mại không?
Thông thường không. Bán tài sản riêng thỉnh thoảng, không nhằm kinh doanh là giao dịch dân sự theo Bộ luật Dân sự. Khi việc mua vào để bán ra diễn ra độc lập, thường xuyên nhằm kiếm lời thì đã là hoạt động thương mại, kéo theo nghĩa vụ đăng ký và thuế (Điều 6, 7 Luật Thương mại).
Người tiêu dùng mua hàng của doanh nghiệp thì áp dụng Luật Thương mại hay Bộ luật Dân sự?
Mặc định người tiêu dùng không bị ràng buộc bởi Luật Thương mại, vì họ không nhằm sinh lợi; quan hệ chịu sự điều chỉnh của Bộ luật Dân sự và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Người tiêu dùng có quyền chọn áp dụng Luật Thương mại (khoản 3 Điều 1), nhưng hiếm khi có lợi vì kèm trần phạt 8% và thời hiệu 2 năm.
Tranh chấp về hoạt động thương mại có bắt buộc ra trọng tài không?
Không. Chỉ khi các bên có thỏa thuận trọng tài hợp lệ. Hoạt động thương mại chỉ là điều kiện để trọng tài có thẩm quyền: tranh chấp phát sinh từ hoạt động thương mại, hoặc có ít nhất một bên có hoạt động thương mại (Điều 2 Luật Trọng tài thương mại). Không có thỏa thuận trọng tài thì đưa ra Tòa án.
Lưu ý: Bài viết tổng hợp quy định đang có hiệu lực tại thời điểm đăng và chỉ mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến pháp lý cho một vụ việc cụ thể. Văn bản pháp luật có thể được sửa đổi; vui lòng đối chiếu bản mới nhất hoặc trao đổi với luật sư trước khi quyết định.