Miễn trách nhiệm do bất khả kháng

Miễn trách nhiệm do bất khả kháng là trường hợp bên không thực hiện đúng nghĩa vụ hợp đồng được giải thoát khỏi chế tài phạt vi phạm, bồi thường thiệt hại, vì vi phạm bắt nguồn từ một sự kiện khách quan, không thể lường trước và không thể khắc phục dù đã làm mọi điều có thể. Gánh nặng chứng minh thuộc về chính bên muốn được miễn.

Định nghĩa theo văn bản pháp luật

Sự kiện bất khả kháng là sự kiện xảy ra một cách khách quan không thể lường trước được và không thể khắc phục được mặc dù đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết và khả năng cho phép.

Khoản 1 Điều 156 Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13 (hiệu lực từ 01/01/2017)

Trường hợp bên có nghĩa vụ không thực hiện đúng nghĩa vụ do sự kiện bất khả kháng thì không phải chịu trách nhiệm dân sự, trừ trường hợp có thoả thuận khác hoặc pháp luật có quy định khác.

Khoản 2 Điều 351 Bộ luật Dân sự. Trong thương mại: điểm b khoản 1 Điều 294, Điều 295, 296 Luật Thương mại số 36/2005/QH11.

Giải nghĩa dễ hiểu

Ba điều kiện phải có đủ

• Khách quan: nằm ngoài ý chí, kiểm soát của bên vi phạm — thiên tai, dịch bệnh, chiến tranh, lệnh cấm của nhà nước. Công nhân đình công do chính doanh nghiệp nợ lương không phải khách quan.
• Không thể lường trước tại thời điểm giao kết. Ký hợp đồng giao hàng qua vùng đang có cảnh báo lũ thì khó viện dẫn lũ.
• Không thể khắc phục dù đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết. Nếu có tuyến đường khác, nhà cung cấp khác dù đắt hơn, tòa thường cho rằng vẫn khắc phục được.

Ngoài ba điều kiện, phải chứng minh mối quan hệ nhân quả: chính sự kiện đó làm nghĩa vụ không thực hiện được. Dịch bệnh xảy ra nhưng kho hàng vẫn hoạt động bình thường thì không phải lý do chậm giao.

Thủ tục trong hợp đồng thương mại

1. Thông báo ngay bằng văn bản cho bên kia về sự kiện và hậu quả có thể xảy ra (khoản 1 Điều 295).
2. Chứng minh trường hợp miễn trách (khoản 2 Điều 294, khoản 3 Điều 295).
3. Khi sự kiện chấm dứt, báo ngay; báo chậm thì phải bồi thường (khoản 2 Điều 295).
4. Thỏa thuận kéo dài thời hạn; không thỏa thuận được thì áp mức luật định của Điều 296.

Miễn cái gì, không miễn cái gì

Bên vi phạm được miễn phạt vi phạm (Điều 300) và bồi thường thiệt hại (Điều 303). Nghĩa vụ chính không tự mất đi: hết sự kiện vẫn phải giao hàng, trả tiền, trừ khi đã quá trần thời gian của Điều 296 và một bên từ chối thực hiện. Các bên cũng có thể thỏa thuận khác — mở rộng, thu hẹp danh mục sự kiện, hoặc một bên vẫn chịu rủi ro dù có bất khả kháng.

Phân biệt bất khả kháng với hoàn cảnh thay đổi cơ bản

Ví dụ tình huống

Công ty Cà phê Cao Nguyên (tỉnh Lâm Đồng) ký hợp đồng ngày 15/5/2026 giao 200 tấn cà phê nhân cho một công ty rang xay ở TP. Hồ Chí Minh, hạn giao 30/10/2026, phạt chậm giao 8% giá trị phần chậm. Ngày 06/10/2026, mưa lũ gây sạt lở, chính quyền cấm lưu thông tuyến đường duy nhất ra khỏi khu kho trong 25 ngày. Ngày 07/10, Cao Nguyên gửi email và công văn báo sự kiện, kèm thông báo cấm đường của Ủy ban nhân dân xã; ngày 31/10 thông báo đường đã thông.

Ba điều kiện đều có: lũ là khách quan, không lường trước khi ký vào tháng 5, không có tuyến thay thế. Cao Nguyên đã thông báo đúng Điều 295. Hai bên không thỏa thuận được nên thời hạn giao được cộng 25 ngày và thời gian hợp lý để xếp lịch xe, trong mức trần 05 tháng (thời hạn giao hàng thỏa thuận không quá 12 tháng). Bên mua không được phạt 8% hay đòi bồi thường cho phần chậm trong khoảng này.

Ngược lại, nếu cùng thời gian đó giá cà phê tăng 40% và Cao Nguyên ngừng giao để bán cho khách khác giá cao, đó là vi phạm hợp đồng; biến động giá không phải bất khả kháng.

Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ

• Soạn điều khoản bất khả kháng: liệt kê sự kiện (kể cả dịch bệnh, quyết định của nhà nước, sự cố hạ tầng), thời hạn thông báo cụ thể (ví dụ 07 ngày), loại chứng cứ chấp nhận, quyền chấm dứt sau bao nhiêu ngày. Thỏa thuận rõ thì tránh phải dựa vào khái niệm chung chung của luật.
• Quyết định của cơ quan nhà nước mà các bên không thể biết khi giao kết là căn cứ miễn trách riêng (điểm d khoản 1 Điều 294), với điều kiện riêng, không phải chứng minh đủ ba yếu tố của bất khả kháng.
• Hợp đồng có thời hạn giao cố định — hàng phục vụ lễ hội, sự kiện có ngày cụ thể — không áp dụng gia hạn theo Điều 296 (khoản 4).
• Mua bán quốc tế áp dụng CISG: Điều 79 Công ước dùng khái niệm "trở ngại ngoài tầm kiểm soát", miễn bồi thường nhưng không cấm bên kia hủy hợp đồng hay đòi giảm giá.
• Trở ngại khách quan (cũng tại Điều 156 Bộ luật Dân sự) là khái niệm phục vụ việc tính thời hiệu khởi kiện, không phải căn cứ miễn trách hợp đồng.

Những chỗ hay hiểu sai

• Sai: "Cứ có thiên tai, dịch bệnh là được miễn." — Đúng: phải chứng minh chính sự kiện làm nghĩa vụ không thực hiện được và không khắc phục được.
• Sai: "Gặp bất khả kháng thì hợp đồng tự chấm dứt." — Đúng: chỉ kéo dài thời hạn; quyền từ chối thực hiện chỉ phát sinh khi vượt trần 05 hoặc 08 tháng.
• Sai: "Báo miệng qua điện thoại là đủ." — Đúng: Điều 295 đòi thông báo bằng văn bản; email lưu được là cách an toàn.
• Sai: "Bất khả kháng thì được miễn trả tiền hàng đã nhận." — Đúng: miễn trách chỉ áp dụng cho phần chế tài do chậm, không xóa khoản nợ đã phát sinh.

Thuật ngữ tiếng Anh tương đương

Force majeure là thuật ngữ chuẩn trong hợp đồng; miễn trách là exemption from liability hoặc relief from liability. Không nên dịch là Act of God: khái niệm này của luật Anh – Mỹ chỉ bao gồm sự kiện tự nhiên, hẹp hơn bất khả kháng của Việt Nam. Học thuyết frustration of contract của luật Anh có hệ quả chấm dứt hợp đồng, gần hơn với tình trạng không thể thực hiện. Hoàn cảnh thay đổi cơ bản tương ứng hardship trong Bộ nguyên tắc UNIDROIT. CISG Điều 79 dùng cụm impediment beyond his control.

Thuật ngữ liên quan

• Chế tài trong thương mại — các biện pháp được miễn khi có bất khả kháng
• Phạt vi phạm hợp đồng thương mại — không áp dụng trong trường hợp miễn trách
• Vi phạm hợp đồng — tiền đề của mọi trường hợp miễn trách
• Bồi thường thiệt hại — trách nhiệm được miễn
• Thời hiệu khởi kiện — bất khả kháng làm ngưng tính thời hiệu
• Hợp đồng thương mại — nơi nên có điều khoản bất khả kháng chi tiết

Căn cứ pháp lý

• Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13 — Điều 156, 351, 420; còn hiệu lực.
• Luật Thương mại số 36/2005/QH11 (văn bản hợp nhất 113/VBHN-VPQH năm 2025) — Điều 294–296, 300, 303.
• Công ước Viên 1980 (CISG) — Điều 79; có hiệu lực với Việt Nam từ 01/01/2017.

Hỏi đáp nhanh

Giá nguyên liệu tăng mạnh có được coi là bất khả kháng không?

Thông thường không. Biến động giá, tỷ giá là rủi ro kinh doanh có thể lường trước và hợp đồng vẫn thực hiện được, chỉ tốn kém hơn. Trường hợp thay đổi quá lớn, khách quan, không lường trước, bên bị ảnh hưởng có thể viện dẫn hoàn cảnh thay đổi cơ bản (Điều 420 Bộ luật Dân sự) để yêu cầu đàm phán lại, chứ không được tự ý ngừng giao hàng.

Gặp bất khả kháng có phải báo cho đối tác không?

Phải thông báo ngay bằng văn bản về sự kiện và hậu quả có thể xảy ra, và báo tiếp khi sự kiện chấm dứt; không báo hoặc báo chậm khi sự kiện chấm dứt thì phải bồi thường thiệt hại (Điều 295 Luật Thương mại). Bên viện dẫn cũng phải tự chứng minh sự kiện (khoản 2 Điều 294).

Bất khả kháng kéo dài thì hợp đồng xử lý thế nào?

Nếu không thỏa thuận được, thời hạn được cộng thêm thời gian sự kiện kéo dài và thời gian hợp lý để khắc phục, nhưng tổng không quá 05 tháng (hợp đồng có thời hạn giao không quá 12 tháng) hoặc 08 tháng (trên 12 tháng). Quá mức đó, các bên được từ chối thực hiện hợp đồng, không bên nào đòi bồi thường; phải báo trong 10 ngày (Điều 296).

Giấy xác nhận bất khả kháng của VCCI có bắt buộc không?

Không bắt buộc, cũng không ràng buộc tòa án hay trọng tài. Đó là một chứng cứ, thường dùng với đối tác nước ngoài. Chứng cứ thuyết phục hơn vẫn là văn bản của cơ quan nhà nước (lệnh phong tỏa, thông báo cấm đường, xác nhận thiên tai) kèm chứng minh mối liên hệ với việc không thực hiện được nghĩa vụ.