Bán hàng đa cấp

Bán hàng đa cấp là phương thức bán hàng hóa qua một mạng lưới người tham gia xếp thành nhiều cấp, nhiều nhánh: mỗi người vừa bán hàng, vừa giới thiệu người khác vào mạng lưới, và được hưởng hoa hồng từ doanh số của chính mình lẫn của tuyến dưới. Phương thức này hợp pháp nhưng chỉ doanh nghiệp được Bộ Công Thương cấp giấy chứng nhận mới được tổ chức, và chỉ với hàng hóa.

Định nghĩa theo văn bản pháp luật

Bán hàng đa cấp là hoạt động bán hàng hóa thông qua mạng lưới cá nhân tham gia gồm nhiều cấp, nhiều nhánh, trong đó cá nhân tham gia được hưởng hoa hồng, tiền thưởng và lợi ích kinh tế khác từ kết quả bán hàng hóa của mình và của cá nhân khác trong mạng lưới;

Điểm b khoản 7 Điều 3 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng số 19/2023/QH15 (hiệu lực từ 01/7/2024)

Nghị định 137/2026/NĐ-CP ngày 07/4/2026 (hiệu lực từ 01/7/2026, thay thế Nghị định 40/2018/NĐ-CP và Nghị định 18/2023/NĐ-CP) định nghĩa tương tự "kinh doanh theo phương thức đa cấp" tại khoản 1 Điều 3. Thuật ngữ nằm trong nhóm cạnh tranh vì Luật Cạnh tranh 2004 từng coi bán hàng đa cấp bất chính là cạnh tranh không lành mạnh; nay lĩnh vực này thuộc pháp luật bảo vệ người tiêu dùng.

Giải nghĩa dễ hiểu

Điều kiện để doanh nghiệp được làm đa cấp

• Doanh nghiệp thành lập tại Việt Nam, chưa từng bị thu hồi giấy chứng nhận; chủ sở hữu, cổ đông, người quản lý chưa từng giữ vai trò tại doanh nghiệp đa cấp bị thu hồi (Điều 8).
• Ký quỹ 5% vốn điều lệ nhưng không thấp hơn 20 tỷ đồng tại ngân hàng (khoản 2 Điều 50); doanh nghiệp được cấp phép trước 01/7/2026 giữ mức tối thiểu 10 tỷ đồng (Điều 59).
• Có hợp đồng mẫu, quy tắc hoạt động, kế hoạch trả thưởng, hệ thống công nghệ quản lý mạng lưới; nhà đầu tư nước ngoài phải có ít nhất 03 năm kinh doanh đa cấp liên tục ở nước ngoài.
• Nghị định mới bỏ điều kiện vốn điều lệ tối thiểu 10 tỷ đồng của quy định cũ. Giấy chứng nhận có hiệu lực 05 năm (Điều 9); doanh nghiệp còn phải đăng ký với UBND cấp tỉnh trước khi hoạt động ở từng địa phương (Điều 20).

Hàng hóa được và không được bán đa cấp

Chỉ hàng hóa. Cấm thuốc, thiết bị y tế, thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật, hóa chất diệt côn trùng, diệt khuẩn hạn chế hoặc cấm sử dụng, hóa chất nguy hiểm, và sản phẩm nội dung số (Điều 4).

Những "giới hạn cứng" bảo vệ người tham gia

• Tổng hoa hồng, tiền thưởng, lợi ích (kể cả khuyến mại) trả trong năm tối đa 40% doanh thu bán hàng đa cấp của năm đó, trả bằng chuyển khoản (Điều 48).
• Trả lại hàng trong 30 ngày, được mua lại không thấp hơn 90% giá đã trả (Điều 47).
• Người tham gia đơn phương chấm dứt hợp đồng bằng thông báo trước 10 ngày làm việc; doanh nghiệp thanh toán hoa hồng còn nợ trong 30 ngày làm việc (Điều 30).
• Mỗi người chỉ được một hợp đồng, một mã số; không được nhận tiền từ việc giới thiệu người khác mà không gắn với việc mua bán hàng của người đó (Điều 5).

Phân biệt bán hàng đa cấp hợp pháp với mô hình kim tự tháp

Ví dụ tình huống

Tháng 8/2026, chị Lê Thị Hạnh (Thái Nguyên) được mời tham gia hệ thống của Công ty TNHH Sống Xanh, công ty có giấy chứng nhận bán thực phẩm bảo vệ sức khỏe theo phương thức đa cấp. Tuyến trên yêu cầu chị mua "gói khởi nghiệp" 15 triệu đồng mới được cấp mã, và hướng dẫn đăng hình ảnh bác sĩ khen sản phẩm chữa tiểu đường. Ngày 02/9/2026 chị nhận hàng; ngày 20/9/2026 chị muốn rút.

Yêu cầu mua hàng để được tham gia vi phạm điểm a khoản 2 Điều 10 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng; dùng hình ảnh bác sĩ, nói thực phẩm chữa bệnh vi phạm điểm e khoản 1 Điều 41 Nghị định 137/2026/NĐ-CP. Chị Hạnh gửi văn bản trả hàng ngày 20/9 (trong 30 ngày kể từ 02/9), hàng còn nguyên tem, còn hạn, kèm hóa đơn: công ty phải mua lại trong 30 ngày với giá tối thiểu 13,5 triệu đồng (90%), trừ hoa hồng chị đã nhận từ chính số hàng này. Chị có thể phản ánh tới Sở Công Thương tỉnh Thái Nguyên hoặc Bộ Công Thương; tuyến trên là nhà phân phối cấp cao còn phải chịu trách nhiệm vì không ngăn chặn vi phạm của tuyến dưới (khoản 2 Điều 41).

Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ

• Người không được tham gia: người chưa đủ năng lực hành vi dân sự hoặc không cư trú tại Việt Nam; người có tiền án về lừa đảo, hàng giả, tội về đa cấp; cán bộ, công chức, quân đội, công an chuyên nghiệp (Điều 28).
• Hội nghị, đào tạo từ 50 người, hoặc từ 20 người tham gia bán hàng đa cấp, không phải sự kiện nội bộ, phải thông báo trước cho UBND cấp tỉnh (Điều 26).
• Chuyển tiếp: doanh nghiệp đang hoạt động theo Nghị định 40/2018/NĐ-CP có 12 tháng kể từ 01/7/2026 để đáp ứng điều kiện mới (Điều 59).
• Hình sự: tổ chức kinh doanh đa cấp không có giấy chứng nhận hoặc sai nội dung, thuộc một trong các trường hợp: đã bị xử phạt hành chính mà còn vi phạm, thu lợi bất chính từ 200 triệu đồng, gây thiệt hại từ 500 triệu đồng — bị phạt tiền 500 triệu–1 tỷ đồng hoặc tù 06 tháng–02 năm; mạng lưới từ 100 người hoặc thu lợi từ 1 tỷ đồng thì tù 01–05 năm (Điều 217a Bộ luật Hình sự).

Những chỗ hay hiểu sai

• Sai: "Đa cấp là bất hợp pháp." — Đúng: hợp pháp nếu doanh nghiệp được cấp phép và tuân thủ; chỉ mô hình biến tướng mới bị cấm.
• Sai: "Bán hàng đa cấp do Luật Cạnh tranh điều chỉnh." — Đúng: từ Luật Cạnh tranh 2018, lĩnh vực này chuyển sang Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và nghị định riêng.
• Sai: "Hợp đồng tham gia đa cấp là hợp đồng lao động." — Đúng: khoản 7 Điều 3 Nghị định 137/2026/NĐ-CP khẳng định không phải hợp đồng lao động.
• Sai: "Vẫn áp dụng ký quỹ 10 tỷ, vốn điều lệ 10 tỷ của Nghị định 40/2018." — Đúng: doanh nghiệp xin cấp mới từ 01/7/2026 ký quỹ tối thiểu 20 tỷ đồng, không còn điều kiện vốn điều lệ tối thiểu.

Thuật ngữ tiếng Anh tương đương

Multi-level marketing (MLM) hoặc network marketing; giới bán hàng trực tiếp còn dùng direct selling, nhưng chữ này rộng hơn (gồm cả bán tận cửa một cấp) nên không dùng thay. Mô hình biến tướng là pyramid scheme; khác với Ponzi scheme (huy động vốn, trả lãi bằng tiền người sau, không cần mạng lưới bán hàng).

Thuật ngữ liên quan

• Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng — luật gốc điều chỉnh đa cấp
• Hành vi cạnh tranh không lành mạnh — nơi đa cấp bất chính từng được xếp vào theo luật cũ
• Lôi kéo khách hàng bất chính — thông tin gian dối để lôi kéo
• Khuyến mại — khuyến mại qua mạng lưới nhiều cấp, nhiều vị trí bị cấm
• Pháp luật cạnh tranh — sự chuyển dịch từ Luật 2004 sang 2018

Căn cứ pháp lý

• Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng số 19/2023/QH15 — điểm b khoản 7 Điều 3, khoản 2 Điều 10, Điều 45; hiệu lực từ 01/7/2024.
• Nghị định 137/2026/NĐ-CP về quản lý hoạt động kinh doanh theo phương thức đa cấp — hiệu lực từ 01/7/2026, thay thế Nghị định 40/2018/NĐ-CP và Nghị định 18/2023/NĐ-CP.
• Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017, 2025) — Điều 174, Điều 217a.

Hỏi đáp nhanh

Làm sao biết một công ty đa cấp có được cấp phép không?

Tra danh sách doanh nghiệp bán hàng đa cấp được cấp giấy chứng nhận trên trang thông tin của Bộ Công Thương, đồng thời hỏi xem doanh nghiệp đã có xác nhận đăng ký hoạt động tại tỉnh, thành phố nơi mình ở chưa — doanh nghiệp chỉ được hoạt động ở địa phương sau khi UBND cấp tỉnh xác nhận (Điều 20 Nghị định 137/2026/NĐ-CP). Người tham gia hợp pháp phải có hợp đồng bằng văn bản và Thẻ thành viên.

Đã mua hàng để "giữ vị trí" rồi muốn rút thì lấy lại được bao nhiêu tiền?

Trong 30 ngày kể từ ngày nhận hàng, người tham gia được trả lại hàng còn nguyên bao bì, tem nhãn, còn hạn, kèm hóa đơn; doanh nghiệp phải mua lại trong 30 ngày với mức không thấp hơn 90% số tiền đã trả, được trừ hoa hồng đã nhận từ chính số hàng đó (Điều 47). Khi chấm dứt hợp đồng, doanh nghiệp cũng phải mua lại hàng theo các điều kiện này. Việc yêu cầu mua hàng để tham gia là hành vi bị cấm (điểm a khoản 2 Điều 10 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng).

Công chức, giáo viên có được tham gia bán hàng đa cấp không?

Cán bộ, công chức theo pháp luật về cán bộ, công chức; sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp, công nhân, viên chức quốc phòng; sĩ quan, hạ sĩ quan, chiến sĩ chuyên nghiệp, công nhân công an thì không được (điểm đ khoản 2 Điều 28 Nghị định 137/2026/NĐ-CP). Viên chức (như giáo viên trường công) không nằm trong danh sách này, nhưng phải tuân thủ quy định riêng của ngành và đơn vị.

Bán "gói đầu tư", khóa học online theo mô hình nhiều tầng có phải đa cấp hợp pháp không?

Không. Kinh doanh theo phương thức đa cấp chỉ được thực hiện với hàng hóa; sản phẩm nội dung số bị loại trừ, dịch vụ hoặc hình thức khác bị cấm (Điều 4 Nghị định 137/2026/NĐ-CP, điểm d khoản 2 Điều 10 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng). Mô hình trả thưởng chủ yếu từ việc kéo người mới là dấu hiệu lừa đảo; người tổ chức có thể bị truy cứu theo Điều 217a hoặc Điều 174 Bộ luật Hình sự.