Cạnh tranh không lành mạnh

Cạnh tranh không lành mạnh là cách giành khách bằng thủ đoạn trái với sự trung thực trong kinh doanh: nhái bao bì để khách tưởng nhầm, chiếm tên miền trùng thương hiệu người khác, tung tin sai về đối thủ, lôi kéo khách bằng thông tin gian dối. Pháp luật Việt Nam điều chỉnh hành vi này bằng hai đạo luật: Luật Sở hữu trí tuệ (phần gắn với chỉ dẫn thương mại) và Luật Cạnh tranh 2018 (các hành vi còn lại).

Định nghĩa theo văn bản pháp luật

Hành vi cạnh tranh không lành mạnh là hành vi của doanh nghiệp trái với nguyên tắc thiện chí, trung thực, tập quán thương mại và các chuẩn mực khác trong kinh doanh, gây thiệt hại hoặc có thể gây thiệt hại đến quyền và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp khác.

Khoản 6 Điều 3 Luật Cạnh tranh số 23/2018/QH14 (hiệu lực từ 01/7/2019)

Luật Sở hữu trí tuệ không định nghĩa khái niệm này mà liệt kê các hành vi cụ thể tại Điều 130 và coi quyền chống cạnh tranh không lành mạnh là một bộ phận của quyền sở hữu công nghiệp (khoản 4 Điều 4), phát sinh từ chính hoạt động cạnh tranh trong kinh doanh, không phải đăng ký (điểm d khoản 3 Điều 6).

Giải nghĩa dễ hiểu

Bốn hành vi thuộc Luật Sở hữu trí tuệ (Điều 130)

• Dùng chỉ dẫn thương mại gây nhầm lẫn về chủ thể, nguồn gốc thương mại — khách tưởng sản phẩm là của doanh nghiệp khác hoặc có liên hệ với doanh nghiệp đó.
• Dùng chỉ dẫn thương mại gây nhầm lẫn về xuất xứ, cách sản xuất, tính năng, chất lượng, số lượng của hàng hóa, dịch vụ.
• Đại lý, người đại diện dùng nhãn hiệu của chủ được bảo hộ ở nước thành viên điều ước mà không được đồng ý, không có lý do chính đáng.
• Chiếm hữu, sử dụng tên miền trùng hoặc tương tự gây nhầm lẫn với nhãn hiệu, tên thương mại, chỉ dẫn địa lý của người khác, với dụng ý xấu, nhằm thu lợi bất chính.

"Chỉ dẫn thương mại" hiểu rộng: nhãn hiệu, tên thương mại, biểu tượng kinh doanh, khẩu hiệu, chỉ dẫn địa lý, kiểu dáng bao bì, nhãn hàng hóa (khoản 2 Điều 130). "Sử dụng" gồm gắn lên hàng hóa, bao bì, phương tiện quảng cáo, giấy tờ giao dịch, và cả bán, tàng trữ để bán, nhập khẩu (khoản 3). Đây là lưới đỡ cho thứ chưa đăng ký: màu bao bì quen mắt, khẩu hiệu.

Bảy nhóm hành vi bị cấm theo Luật Cạnh tranh (Điều 45)

Xâm phạm thông tin bí mật trong kinh doanh; ép buộc khách hàng, đối tác của doanh nghiệp khác; cung cấp thông tin không trung thực về doanh nghiệp khác; gây rối hoạt động kinh doanh; lôi kéo khách hàng bất chính (thông tin gian dối, so sánh mà không chứng minh được); bán dưới giá thành toàn bộ dẫn tới loại bỏ đối thủ; các hành vi khác bị luật khác cấm.

Phân biệt các đường xử lý

Ví dụ tình huống

Công ty TNHH Cà phê Phương Nam (TP. Hồ Chí Minh) có nhãn hiệu "PHUONG NAM COFFEE" được cấp văn bằng năm 2019 và bán gói cà phê màu cam đất với hình chiếc nón lá, bao bì chưa đăng ký kiểu dáng. Tháng 3/2026, một cựu đại lý ở thành phố Đà Nẵng đăng ký tên miền phuongnamcoffee.vn, dựng trang bán cà phê của hãng khác, rồi nhắn tin đề nghị bán lại tên miền với giá 300 triệu đồng. Cùng lúc, một cơ sở khác tung ra gói cà phê cùng tông cam đất, cũng hình nón lá, tên "Phương Nam Xưa".

Với tên miền: có đủ dấu hiệu của điểm d khoản 1 Điều 130 — trùng nhãn hiệu, người đăng ký không có quyền, dụng ý xấu thể hiện qua lời rao bán. Công ty có thể đề nghị cơ quan có thẩm quyền xử phạt và áp dụng biện pháp buộc hoàn trả tên miền; người vi phạm phải làm thủ tục hoàn trả trong 30 ngày kể từ ngày quyết định có hiệu lực, quá hạn thì bị cưỡng chế thu hồi (Nghị định 99/2013/NĐ-CP sửa đổi bởi Nghị định 186/2026/NĐ-CP). Với gói cà phê "Phương Nam Xưa": phần chữ có thể là xâm phạm nhãn hiệu; phần màu sắc, hình nón lá thì đi theo điểm a khoản 1 Điều 130, công ty cần chứng minh bao bì của mình đã quen thuộc với người mua qua doanh số, quảng cáo nhiều năm.

Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ

• Thay đổi từ 01/4/2026: khoản 3 Điều 211 Luật SHTT sửa đổi quy định hành vi cạnh tranh không lành mạnh về sở hữu trí tuệ bị xử phạt theo pháp luật về xử lý vi phạm hành chính (trước đây dẫn chiếu pháp luật về cạnh tranh).
• Đường dân sự: người bị thiệt hại hoặc có khả năng bị thiệt hại có quyền yêu cầu Tòa án áp dụng biện pháp dân sự như buộc chấm dứt, xin lỗi, bồi thường (khoản 3 Điều 198, Điều 202). Vụ việc về sở hữu trí tuệ thuộc Tòa Sở hữu trí tuệ của Tòa án nhân dân khu vực.
• Hành vi theo Luật Cạnh tranh được Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia thụ lý theo khiếu nại (thời hiệu 03 năm kể từ ngày hành vi được thực hiện) hoặc tự phát hiện.
• Không phải mọi cạnh tranh gay gắt là không lành mạnh: giảm giá để giành khách, tuyển nhân sự của đối thủ, so sánh có số liệu chứng minh được đều hợp pháp nếu không rơi vào hành vi bị liệt kê.

Những chỗ hay hiểu sai

• Sai: chưa đăng ký gì thì không kiện được ai. Đúng: quyền chống cạnh tranh không lành mạnh không cần đăng ký; bao bì, khẩu hiệu quen thuộc vẫn được bảo vệ nếu chứng minh được khả năng gây nhầm lẫn.
• Sai: đăng ký tên miền trước là của mình. Đúng: tên miền đăng ký theo nguyên tắc ai đến trước, nhưng chiếm giữ với dụng ý xấu trùng thương hiệu người khác thì bị buộc hoàn trả.
• Sai: thêm chữ "Xưa", "Mới", "Gold" vào tên đối thủ là đủ khác. Đúng: cơ quan xử lý xem ấn tượng tổng thể; phần nổi bật vẫn trùng thì vẫn gây nhầm lẫn.

Thuật ngữ tiếng Anh tương đương

Unfair competition là thuật ngữ của Điều 10bis Công ước Paris và các bản dịch luật Việt Nam. Hành vi nhái bao bì, diện mạo sản phẩm thường gọi là passing off trong hệ thông luật Anh, hoặc vi phạm trade dress ở Hoa Kỳ; chiếm tên miền là cybersquatting. Không nên dịch là illegal competition — chữ này không phải thuật ngữ pháp lý.

Thuật ngữ liên quan

• Hành vi cạnh tranh không lành mạnh — các hành vi cụ thể theo Luật Cạnh tranh
• Nhãn hiệu — chỉ dẫn thương mại quan trọng nhất
• Tên thương mại — được bảo vệ cả qua xâm phạm và cạnh tranh không lành mạnh
• Lôi kéo khách hàng bất chính — hành vi thuộc Điều 45 Luật Cạnh tranh
• Gièm pha doanh nghiệp khác — đưa thông tin không trung thực về đối thủ
• Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia — cơ quan xử lý vụ việc cạnh tranh

Căn cứ pháp lý

• Luật Sở hữu trí tuệ số 50/2005/QH11, sửa đổi gần nhất bởi Luật số 131/2025/QH15 (hiệu lực 01/4/2026) — khoản 4 Điều 4, điểm d khoản 3 Điều 6, Điều 130, 198, 202, 211.
• Luật Cạnh tranh số 23/2018/QH14 — khoản 6 Điều 3, Điều 45, 77, 111.
• Nghị định 99/2013/NĐ-CP xử phạt vi phạm hành chính về sở hữu công nghiệp, sửa đổi bởi Nghị định 126/2021/NĐ-CP và Nghị định 186/2026/NĐ-CP (hiệu lực 15/7/2026).
• Nghị định 75/2019/NĐ-CP xử phạt vi phạm hành chính về cạnh tranh.

Hỏi đáp nhanh

Bao bì sản phẩm chưa đăng ký kiểu dáng, đối thủ nhái y hệt thì có xử lý được không?

Được, theo đường cạnh tranh không lành mạnh. Kiểu dáng bao bì, nhãn hàng hóa là chỉ dẫn thương mại (khoản 2 Điều 130 Luật SHTT), không cần đăng ký. Điều phải chứng minh là bao bì của mình đã được người tiêu dùng biết đến gắn với mình, và bao bì của đối thủ gây nhầm lẫn về nguồn gốc. Hồ sơ nên có hóa đơn bán hàng, quảng cáo, thị phần qua các năm, khảo sát người tiêu dùng nếu có.

Đối thủ nói xấu sản phẩm của công ty trên mạng xã hội thì xử lý theo luật nào?

Đưa thông tin không trung thực về doanh nghiệp khác gây ảnh hưởng xấu đến uy tín, tài chính, hoạt động kinh doanh là hành vi cạnh tranh không lành mạnh theo khoản 3 Điều 45 Luật Cạnh tranh 2018, do Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia điều tra, xử lý. Mức phạt tối đa với tổ chức là 2 tỷ đồng, cá nhân 1 tỷ đồng (khoản 3, 5 Điều 111). Song song có thể khởi kiện đòi bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng tại Tòa án.

Thời hạn khiếu nại hành vi cạnh tranh không lành mạnh là bao lâu?

Với vụ việc theo Luật Cạnh tranh 2018, thời hiệu khiếu nại tới Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia là 03 năm kể từ ngày hành vi có dấu hiệu vi phạm được thực hiện (khoản 2 Điều 77). Với yêu cầu xử phạt hành chính hành vi cạnh tranh không lành mạnh về sở hữu công nghiệp, thời hiệu xử phạt trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ là 02 năm (Luật Xử lý vi phạm hành chính sửa đổi 2025). Khởi kiện dân sự đòi bồi thường áp dụng thời hiệu 03 năm.