Xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ

Xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ là việc một người không phải chủ thể quyền, không được chủ thể quyền hay pháp luật cho phép, đã sử dụng đối tượng đang được bảo hộ — tác phẩm, cuộc biểu diễn, sáng chế, kiểu dáng, nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý, tên thương mại, bí mật kinh doanh, giống cây trồng — tại Việt Nam. Mỗi đối tượng có danh mục hành vi xâm phạm riêng trong Luật Sở hữu trí tuệ.

Định nghĩa theo văn bản pháp luật

Luật liệt kê hành vi theo từng đối tượng; tiêu chí chung để xác định hành vi xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp và quyền đối với giống cây trồng nằm ở nghị định hướng dẫn:

1. Đối tượng bị xem xét thuộc phạm vi các đối tượng đang được bảo hộ;

2. Có yếu tố xâm phạm trong đối tượng bị xem xét;

3. Người thực hiện hành vi bị xem xét không phải là chủ thể quyền sở hữu công nghiệp, quyền đối với giống cây trồng và không phải là người được pháp luật hoặc cơ quan có thẩm quyền cho phép (…);

4. Hành vi bị xem xét xảy ra tại Việt Nam. (…)

Điều 72 Nghị định số 65/2023/NĐ-CP ngày 23/8/2023 (sửa đổi bởi Nghị định 100/2026/NĐ-CP, Điều 72 giữ nguyên); hành vi xâm phạm cụ thể tại Điều 28, 35, 126, 127, 129, 188 Luật Sở hữu trí tuệ số 50/2005/QH11

Giải nghĩa dễ hiểu

Bốn câu hỏi phải trả lời "có" cả bốn

1. Đối tượng còn được bảo hộ không? Văn bằng còn hiệu lực, tác phẩm chưa hết hạn, bí mật kinh doanh vẫn được giữ kín. Nhãn hiệu hết hạn vì quên gia hạn thì không ai xâm phạm được nữa.
2. Có yếu tố xâm phạm không? Với nhãn hiệu phải so cả hai vế: dấu hiệu trùng hoặc tương tự gây nhầm lẫn, và hàng hóa, dịch vụ trùng, tương tự hoặc liên quan (khoản 3 Điều 77 Nghị định 65/2023/NĐ-CP). Nhãn hiệu nổi tiếng được bảo vệ cả với hàng hóa không liên quan.
3. Người làm có được phép không? Người được li-xăng, người có quyền sử dụng trước (Điều 134), người dùng sáng chế cho mục đích phi thương mại, nghiên cứu (khoản 2 Điều 125), người bán lại hàng chính hãng đã được đưa ra thị trường (điểm b khoản 2 Điều 125) đều không xâm phạm.
4. Có xảy ra tại Việt Nam không? Hành vi trên Internet bị coi là xảy ra tại Việt Nam nếu dùng tên miền Việt Nam, hiển thị tiếng Việt hoặc nhắm vào người dùng tại Việt Nam (khoản 4 Điều 72).

Danh mục hành vi theo đối tượng

• Quyền tác giả, quyền liên quan: Điều 28, 35 — xem vi phạm bản quyền.
• Sáng chế, kiểu dáng, thiết kế bố trí: sử dụng trong thời hạn văn bằng mà không phép, hoặc không trả tiền đền bù theo quyền tạm thời (Điều 126).
• Bí mật kinh doanh: tiếp cận bằng cách chống lại biện pháp bảo mật, bộc lộ, sử dụng không phép, mua chuộc người có nghĩa vụ bảo mật (Điều 127).
• Nhãn hiệu, tên thương mại, chỉ dẫn địa lý: Điều 129.
• Giống cây trồng: Điều 188.

Phân biệt xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ với hàng giả và cạnh tranh không lành mạnh

Hàng giả mạo nhãn hiệu là điểm giao: vừa là xâm phạm quyền nhãn hiệu, vừa là hàng giả mạo về sở hữu trí tuệ (Điều 213 Luật Sở hữu trí tuệ).

Ví dụ tình huống

Tình huống 1. Công ty Q được cấp Bằng độc quyền kiểu dáng công nghiệp cho mẫu bình giữ nhiệt, đơn nộp ngày 10/01/2023. Tháng 6/2026, Công ty Q phát hiện một xưởng ở tỉnh Bắc Ninh sản xuất bình chỉ khác nắp và màu sơn. Bước một: kiểm tra bằng còn hiệu lực (5 năm kể từ ngày nộp đơn, đến 10/01/2028). Bước hai: so sánh — kiểu dáng bị coi là xâm phạm khi trùng hoặc không khác biệt đáng kể với kiểu dáng được bảo hộ (khoản 1 Điều 126). Công ty Q có thể trưng cầu giám định, rồi gửi đơn đến quản lý thị trường để xử phạt và tịch thu hàng, hoặc khởi kiện đòi bồi thường tại Tòa Sở hữu trí tuệ của Tòa án nhân dân khu vực có thẩm quyền.

Tình huống 2. Một người bán ở nước ngoài mở gian hàng trên sàn thương mại điện tử, giao diện tiếng Việt, rao bán túi xách gắn nhãn hiệu trùng nhãn hiệu đã đăng ký của bà Lâm Thanh Vân. Dù người bán và máy chủ ở nước ngoài, hành vi được coi là xảy ra tại Việt Nam vì nhắm vào người tiêu dùng Việt Nam. Bà Vân yêu cầu sàn gỡ gian hàng; từ 01/4/2026, tòa có thể buộc gỡ bỏ, ẩn hoặc vô hiệu hóa truy cập tài khoản vi phạm (khoản 7 Điều 202).

Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ

• Ba biện pháp: dân sự (tòa án), hành chính (người có thẩm quyền xử phạt), hình sự (Điều 199, 200). Mức phạt hành chính tối đa với cá nhân là 250 triệu đồng, tổ chức 500 triệu đồng, theo Nghị định 341/2025/NĐ-CP (quyền tác giả) và Nghị định 99/2013/NĐ-CP sửa đổi đến Nghị định 186/2026/NĐ-CP (sở hữu công nghiệp, hiệu lực 15/7/2026).
• Bồi thường: thiệt hại vật chất gồm tổn thất tài sản, giảm thu nhập, mất cơ hội kinh doanh, chi phí ngăn chặn (Điều 204). Không xác định được thì tòa ấn định tối đa 1 tỷ đồng; tổn thất tinh thần 10–100 lần lương cơ sở (Điều 205, từ 01/4/2026).
• Kiểm soát biên giới: chủ thể quyền nộp đơn để hải quan tạm dừng làm thủ tục với lô hàng nghi xâm phạm, phải nộp khoản bảo đảm bằng 20% giá trị lô hàng hoặc tối thiểu 20 triệu đồng (Điều 216–218).
• Vụ việc thụ lý trước 01/4/2026 tiếp tục áp dụng luật cũ (khoản 5 Điều 3 Luật số 131/2025/QH15).

Những chỗ hay hiểu sai

• Sai: "Chỉ người làm hàng nhái mới xâm phạm." — Đúng: bán, chào hàng, quảng cáo, tàng trữ để bán, nhập khẩu cũng là "sử dụng".
• Sai: "Giống một chút là xâm phạm." — Đúng: nhãn hiệu phải tương tự đến mức gây nhầm lẫn và cho hàng hóa tương tự hoặc liên quan.
• Sai: "Nhập khẩu hàng chính hãng về bán là xâm phạm nhãn hiệu." — Đúng: hàng do chủ sở hữu đã đưa ra thị trường, kể cả nước ngoài, được tự do lưu thông.
• Sai: "Có kết luận giám định là thắng kiện." — Đúng: giám định chỉ là chứng cứ; tòa, cơ quan xử phạt mới kết luận.

Thuật ngữ tiếng Anh tương đương

Thuật ngữ chung: intellectual property infringement; yếu tố xâm phạm: infringing element; hàng xâm phạm: infringing goods; tự do lưu thông hàng chính hãng: exhaustion of rights, nhập khẩu song song: parallel import. Hiệp định TRIPS gọi biện pháp thực thi là enforcement of intellectual property rights.

Thuật ngữ liên quan

• Vi phạm bản quyền — xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan
• Hàng giả — giao với xâm phạm ở hàng giả mạo nhãn hiệu
• Cạnh tranh không lành mạnh — bảo vệ cả khi chưa đăng ký
• Nhãn hiệu — đối tượng bị xâm phạm phổ biến nhất
• Bí mật kinh doanh — xâm phạm theo Điều 127
• Quyền sở hữu trí tuệ — khái niệm mẹ

Căn cứ pháp lý

• Luật Sở hữu trí tuệ số 50/2005/QH11, sửa đổi đến Luật số 131/2025/QH15 (hiệu lực 01/4/2026): Điều 28, 35, 125–130, 134, 188, 198–218.
• Nghị định 65/2023/NĐ-CP, sửa đổi bởi Nghị định 100/2026/NĐ-CP: Điều 72–81.
• Nghị định 99/2013/NĐ-CP xử phạt về sở hữu công nghiệp, sửa đổi bởi Nghị định 126/2021/NĐ-CP, 186/2026/NĐ-CP; Nghị định 341/2025/NĐ-CP về quyền tác giả.
• Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13, sửa đổi 2017, 2025: Điều 225, 226.

Hỏi đáp nhanh

Bán hàng xâm phạm nhãn hiệu nhưng không biết đó là hàng nhái thì có bị xử lý không?

Có thể. Việc xác định hành vi xâm phạm không đòi hỏi lỗi cố ý; người bán vẫn có thể bị buộc chấm dứt, bị tịch thu hàng. Yếu tố vô ý hay cố ý được xét khi quyết định mức phạt (khoản 1 Điều 81 Nghị định 65/2023/NĐ-CP) và là điều kiện để truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 226 Bộ luật Hình sự. Lưu giữ hóa đơn, nguồn gốc hàng giúp chứng minh ngay tình.

Bị kiện xâm phạm nhưng tòa xử mình không vi phạm thì có đòi lại tiền thuê luật sư được không?

Được. Bị đơn được tòa kết luận không thực hiện hành vi xâm phạm có quyền yêu cầu tòa buộc nguyên đơn thanh toán chi phí hợp lý thuê luật sư (khoản 4 Điều 198 Luật Sở hữu trí tuệ). Nếu nguyên đơn cố ý lạm dụng thủ tục để gây khó dễ, bị đơn còn được đòi bồi thường thiệt hại (khoản 5 Điều 198).

Kết luận giám định sở hữu trí tuệ có phải là kết luận "có xâm phạm" không?

Không. Từ 01/4/2026, luật ghi rõ kết luận giám định chỉ là một nguồn chứng cứ và không kết luận về hành vi xâm phạm hay về vụ tranh chấp (khoản 5 Điều 201). Giám định viên chỉ trả lời câu hỏi chuyên môn, ví dụ dấu hiệu A có tương tự gây nhầm lẫn với nhãn hiệu B không; việc kết luận thuộc về tòa hoặc cơ quan xử phạt.