Vị trí độc quyền

Vị trí độc quyền là tình trạng một doanh nghiệp là người bán (hoặc người mua) duy nhất của một loại hàng hóa, dịch vụ trên thị trường liên quan — khách hàng không có lựa chọn thay thế nào khác. Pháp luật cạnh tranh không cấm việc ở vị trí độc quyền, nhưng cấm doanh nghiệp đó lợi dụng vị trí này để chèn ép khách hàng, đối tác.

Định nghĩa theo văn bản pháp luật

Doanh nghiệp được coi là có vị trí độc quyền nếu không có doanh nghiệp nào cạnh tranh về hàng hóa, dịch vụ mà doanh nghiệp đó kinh doanh trên thị trường liên quan.

Điều 25 Luật Cạnh tranh số 23/2018/QH14 (hiệu lực từ 01/7/2019)

Hành vi lạm dụng vị trí độc quyền bị cấm được liệt kê tại khoản 2 Điều 27 cùng luật; khoản 5 Điều 3 định nghĩa chung "lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường, lạm dụng vị trí độc quyền".

Giải nghĩa dễ hiểu

"Không có đối thủ" được đo trên thị trường nào

Mấu chốt nằm ở cụm "trên thị trường liên quan". Thị trường này gồm thị trường sản phẩm (những hàng hóa thay thế được cho nhau về đặc tính, mục đích sử dụng, giá cả) và thị trường địa lý (Điều 9). Một bến xe duy nhất trong tỉnh có thể độc quyền dịch vụ bến bãi cho xe khách tuyến cố định tại tỉnh đó, nhưng không độc quyền "dịch vụ vận tải hành khách" vì hành khách còn đi tàu, máy bay, xe hợp đồng. Thị trường càng được khoanh hẹp thì càng dễ ra kết luận độc quyền, nên doanh nghiệp bị điều tra luôn tìm cách chứng minh thị trường rộng hơn.

Bốn nhóm hành vi bị cấm với doanh nghiệp độc quyền

• Các hành vi của doanh nghiệp thống lĩnh tại điểm b, c, d, đ, e khoản 1 Điều 27: áp giá bất hợp lý, ấn định giá bán lại tối thiểu; hạn chế sản xuất, phân phối; phân biệt đối xử; áp đặt nghĩa vụ không liên quan đến hợp đồng; ngăn cản gia nhập thị trường.
• Áp đặt điều kiện bất lợi cho khách hàng (điểm b khoản 2) — hành vi riêng chỉ áp cho doanh nghiệp độc quyền, vì khách hàng không có nơi khác để đi.
• Đơn phương thay đổi hoặc hủy bỏ hợp đồng đã giao kết mà không có lý do chính đáng (điểm c khoản 2).
• Hành vi lạm dụng vị trí độc quyền bị cấm theo luật khác (điểm d khoản 2).

Độc quyền kinh doanh và độc quyền nhà nước

Độc quyền nhà nước là lĩnh vực Nhà nước chủ động dành riêng cho một số doanh nghiệp (truyền tải điện, một số khâu đường sắt, in tiền…). Điều 28 cho phép Nhà nước kiểm soát doanh nghiệp này bằng cách quyết định giá, sản lượng, phạm vi thị trường. Khi chính doanh nghiệp đó làm thêm việc kinh doanh ngoài lĩnh vực độc quyền nhà nước, phần kinh doanh này chịu đầy đủ quy định của Luật Cạnh tranh như mọi doanh nghiệp khác (khoản 2 Điều 28).

Phân biệt vị trí độc quyền với vị trí thống lĩnh

Ví dụ tình huống

Công ty TNHH Cảng Sông Hậu là đơn vị duy nhất khai thác cầu cảng container tại một tỉnh đồng bằng sông Cửu Long; cảng gần nhất cách 140 km, chi phí kéo container sang đó làm giá dịch vụ tăng khoảng 25%. Tháng 3/2026, cảng gửi thông báo cho 18 hãng tàu và chủ hàng: từ 01/4/2026 tăng phí nâng hạ 35% với hợp đồng đang còn hạn tới hết năm, đồng thời buộc chủ hàng mua bảo hiểm hàng hóa qua công ty liên kết của cảng, nếu không sẽ xếp lịch sau.

Với chi phí vận chuyển làm giá tăng trên 10%, khu vực tỉnh này có thể là thị trường địa lý riêng (điểm a khoản 3 Điều 7 Nghị định 35/2020/NĐ-CP), và Cảng Sông Hậu ở vị trí độc quyền. Việc đơn phương tăng phí giữa thời hạn hợp đồng không có lý do chính đáng thuộc điểm c khoản 2 Điều 27; bắt mua bảo hiểm qua công ty liên kết là áp đặt nghĩa vụ không liên quan trực tiếp đến dịch vụ cảng. Các hãng tàu có thể khiếu nại tới Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia; nếu vi phạm được xác định, cảng bị phạt 01%–10% doanh thu dịch vụ cảng năm 2025, buộc khôi phục điều khoản giá đã ký và loại bỏ điều kiện mua bảo hiểm (Điều 9 Nghị định 75/2019/NĐ-CP).

Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ

• Thường gặp ở hạ tầng: cảng, sân bay, cấp nước, phân phối điện bán lẻ, truyền hình cáp theo vùng, dịch vụ mặt đất tại sân bay — nơi chi phí xây trùng lặp quá lớn khiến đối thủ không vào được.
• Độc quyền mua cũng bị điều chỉnh: điều luật dùng "giá mua, giá bán", nên nhà máy duy nhất thu mua mía, sữa tươi trong vùng mà áp giá mua bất hợp lý cũng có thể vi phạm.
• Thủ tục: vụ việc lạm dụng là vụ việc hạn chế cạnh tranh, điều tra trong 09 tháng (gia hạn tối đa 03 tháng), do Hội đồng xử lý vụ việc hạn chế cạnh tranh ra quyết định (Điều 81, 113).
• Kết hợp đường dân sự: khách hàng bị thiệt hại vẫn có quyền khởi kiện đòi bồi thường, không phụ thuộc vào quyết định xử phạt.

Những chỗ hay hiểu sai

• Sai: "Độc quyền là vi phạm pháp luật." — Đúng: chỉ hành vi lạm dụng mới bị cấm; vị trí độc quyền có thể hình thành hợp pháp nhờ đầu tư trước, giấy phép hoặc quy hoạch.
• Sai: "Doanh nghiệp nhà nước độc quyền thì không chịu Luật Cạnh tranh." — Đúng: khoản 1 Điều 2 liệt kê rõ doanh nghiệp hoạt động trong ngành, lĩnh vực độc quyền nhà nước là đối tượng áp dụng.
• Sai: "Có văn bằng bảo hộ thì là độc quyền theo Luật Cạnh tranh." — Đúng: độc quyền sở hữu trí tuệ khác vị trí độc quyền trên thị trường liên quan; phải xét hàng hóa thay thế.
• Sai: "Thị phần 90% là độc quyền." — Đúng: còn đối thủ dù nhỏ thì là thống lĩnh, không phải độc quyền theo Điều 25.

Thuật ngữ tiếng Anh tương đương

Monopoly position hoặc monopoly là cách dịch phổ biến; độc quyền mua là monopsony. Độc quyền nhà nước trong văn bản song ngữ thường dịch state monopoly. Cần tránh nhầm với exclusive right (độc quyền theo hợp đồng hoặc sở hữu trí tuệ), vốn không đồng nghĩa với vị trí độc quyền trên thị trường.

Thuật ngữ liên quan

• Vị trí thống lĩnh thị trường — mức thấp hơn, vẫn còn đối thủ
• Lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường — các hành vi bị cấm dùng chung
• Thị trường liên quan — phạm vi xác định có đối thủ hay không
• Hành vi hạn chế cạnh tranh — lạm dụng vị trí độc quyền là một trong ba nhóm
• Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia — cơ quan điều tra, xử lý
• Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng — đường bảo vệ song song cho khách hàng cá nhân

Căn cứ pháp lý

• Luật Cạnh tranh số 23/2018/QH14 — khoản 1 Điều 2, khoản 5 Điều 3, Điều 9, 25, 26, 27, 28, 81, 113; hiệu lực từ 01/7/2019, còn hiệu lực.
• Nghị định 35/2020/NĐ-CP — Điều 4–8 về xác định thị trường liên quan.
• Nghị định 75/2019/NĐ-CP — Điều 9 về xử phạt hành vi lạm dụng vị trí độc quyền; sửa đổi bởi Nghị định 102/2026/NĐ-CP (hiệu lực 20/5/2026).

Hỏi đáp nhanh

Công ty duy nhất có văn bằng bảo hộ sáng chế cho một sản phẩm có phải là doanh nghiệp độc quyền theo Luật Cạnh tranh không?

Chưa chắc. Độc quyền theo sáng chế là quyền sở hữu trí tuệ; còn vị trí độc quyền theo Điều 25 Luật Cạnh tranh đòi hỏi không có doanh nghiệp nào cạnh tranh trên thị trường liên quan. Nếu sản phẩm khác có thể thay thế về đặc tính, mục đích sử dụng và giá thì thị trường rộng hơn sản phẩm có sáng chế, và công ty không ở vị trí độc quyền. Quyền sở hữu trí tuệ chỉ là một yếu tố để đánh giá sức mạnh thị trường (điểm g khoản 1 Điều 26).

Đơn vị cấp nước duy nhất của địa phương tự ý thay đổi điều khoản hợp đồng thì người dân làm gì?

Nếu đơn vị đơn phương thay đổi hoặc hủy hợp đồng đã ký mà không có lý do chính đáng, đó là hành vi bị cấm tại điểm c khoản 2 Điều 27 Luật Cạnh tranh. Người dân có thể khiếu nại tới Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia trong 03 năm, đồng thời phản ánh tới Sở Xây dựng, UBND cấp tỉnh hoặc khởi kiện dân sự về vi phạm hợp đồng. Hợp đồng cung cấp nước thường là hợp đồng theo mẫu nên còn được bảo vệ theo Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Doanh nghiệp độc quyền có bị phạt khi bán dưới giá thành không?

Điểm a khoản 2 Điều 27 chỉ dẫn chiếu các điểm b, c, d, đ, e khoản 1 — tức không có hành vi bán dưới giá thành. Lý do: không có đối thủ thì không có ai để loại bỏ. Doanh nghiệp độc quyền thường bị xử lý vì chiều ngược lại: áp giá cao bất hợp lý, áp đặt điều kiện bất lợi cho khách hàng.