Pháp luật cạnh tranh là bộ quy tắc giữ cho thị trường có cạnh tranh thật: cấm doanh nghiệp bắt tay nhau hoặc dùng sức mạnh để bóp nghẹt đối thủ, kiểm soát các thương vụ sáp nhập, mua lại lớn, và trừng phạt thủ đoạn kinh doanh gian dối. Ở Việt Nam, trung tâm của hệ thống là Luật Cạnh tranh số 23/2018/QH14 cùng các nghị định hướng dẫn.
Định nghĩa theo văn bản pháp luật
Không văn bản nào định nghĩa "pháp luật cạnh tranh" như một thuật ngữ. Phạm vi của nó được xác định qua phạm vi điều chỉnh của Luật Cạnh tranh:
Luật này quy định về hành vi hạn chế cạnh tranh, tập trung kinh tế gây tác động hoặc có khả năng gây tác động hạn chế cạnh tranh đến thị trường Việt Nam; hành vi cạnh tranh không lành mạnh; tố tụng cạnh tranh; xử lý vi phạm pháp luật về cạnh tranh; quản lý nhà nước về cạnh tranh.
Điều 1 Luật Cạnh tranh số 23/2018/QH14 (thông qua ngày 12/6/2018, hiệu lực từ 01/7/2019)
Giải nghĩa dễ hiểu
Bốn trụ cột nội dung
- Chống hạn chế cạnh tranh: thỏa thuận hạn chế cạnh tranh, lạm dụng vị trí thống lĩnh, lạm dụng vị trí độc quyền (Chương III, IV).
- Kiểm soát tập trung kinh tế: sáp nhập, hợp nhất, mua lại, liên doanh; thông báo trước khi thực hiện nếu đạt ngưỡng (Chương V).
- Chống cạnh tranh không lành mạnh: sáu nhóm hành vi tại Điều 45 cùng các hành vi do luật khác cấm.
- Thể chế và tố tụng: Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia thuộc Bộ Công Thương; trình tự khiếu nại, điều tra, điều trần, xử lý, khiếu nại quyết định (Chương VII–IX); khoan hồng và mức phạt (Chương X).
Hệ thống văn bản đang áp dụng (10/2026)
- Luật Cạnh tranh số 23/2018/QH14 — chưa có luật sửa đổi nội dung chính; chỉ Điều 116 (sửa luật khác) bị bãi bỏ một phần bởi luật sau.
- Nghị định 35/2020/NĐ-CP — thị trường liên quan, thị phần, đánh giá tác động, sức mạnh thị trường, ngưỡng thông báo tập trung kinh tế.
- Nghị định 75/2019/NĐ-CP về xử phạt — sửa đổi bởi Nghị định 102/2026/NĐ-CP từ 20/5/2026 (phạt cố định 500 triệu–2 tỷ đồng khi không thông báo tập trung kinh tế, đổi cách tính tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ).
- Nghị định 03/2023/NĐ-CP — chức năng, nhiệm vụ, cơ cấu tổ chức của Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia.
- Nghị quyết 66.18/2026/NQ-CP ngày 18/5/2026 — nâng tạm thời ngưỡng thông báo và đơn giản hóa thủ tục, áp dụng 01/7/2026 – 28/02/2027.
- Điều 217 Bộ luật Hình sự — tội vi phạm quy định về cạnh tranh.
Phạm vi ngoài lãnh thổ
Luật điều chỉnh hành vi và thương vụ "gây tác động hoặc có khả năng gây tác động hạn chế cạnh tranh đến thị trường Việt Nam" (Điều 1). Hai tập đoàn nước ngoài sáp nhập ở nước ngoài mà đạt ngưỡng tài sản, doanh thu tại Việt Nam hoặc thị phần kết hợp vẫn phải thông báo (khoản 3 Điều 13 Nghị định 35/2020/NĐ-CP).
Phân biệt Luật Cạnh tranh 2018 với Luật Cạnh tranh 2004
| Tiêu chí | Luật Cạnh tranh 2004 (số 27/2004/QH11) | Luật Cạnh tranh 2018 (số 23/2018/QH14) |
|---|---|---|
| Cơ quan | Cục Quản lý cạnh tranh và Hội đồng cạnh tranh tách riêng | Một đầu mối: Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia |
| Kiểm soát tập trung kinh tế | Chủ yếu dựa vào thị phần kết hợp (30%–50% phải thông báo) | Bốn tiêu chí: tài sản, doanh thu, giá trị giao dịch, thị phần; thẩm định sơ bộ và chính thức |
| Thỏa thuận hạn chế cạnh tranh | Cấm chủ yếu khi thị phần kết hợp từ 30% | Cấm theo bản chất (một số loại cấm tuyệt đối) và theo tác động đáng kể |
| Khoan hồng | Không có | Có, miễn 100%, giảm 60%, 40% |
| Cạnh tranh không lành mạnh | Gồm cả quảng cáo, khuyến mại, bán hàng đa cấp bất chính | Bỏ các hành vi này, chuyển về luật thương mại, bảo vệ người tiêu dùng |
| Hành vi ở nước ngoài | Không quy định rõ | Áp dụng nếu tác động đến thị trường Việt Nam |
Ví dụ tình huống
Tháng 9/2026, một tập đoàn thực phẩm Nhật Bản ký mua 70% vốn một công ty bánh kẹo tại Bình Dương cũ (nay thuộc TP. Hồ Chí Minh). Tập đoàn có doanh thu tại Việt Nam năm 2025 là 4.800 tỷ đồng; công ty bánh kẹo có tổng tài sản 1.200 tỷ đồng; giá giao dịch 1.500 tỷ đồng; thị phần kết hợp trên thị trường bánh quy đóng gói 14%.
Nếu ký trước 01/7/2026, thương vụ phải thông báo vì doanh thu tại Việt Nam vượt 3.000 tỷ đồng và giá giao dịch vượt 1.000 tỷ đồng. Ký vào tháng 9/2026, áp ngưỡng theo Nghị quyết 66.18/2026/NQ-CP (6.000 tỷ, 6.000 tỷ, 2.000 tỷ, 20%), cả bốn tiêu chí đều dưới ngưỡng nên không bắt buộc thông báo. Tuy nhiên, nếu hoàn tất giao dịch sau 28/02/2027 mà không có văn bản thay thế, ngưỡng của Nghị định 35/2020/NĐ-CP có thể áp dụng lại — các bên nên rà lại ngưỡng ở thời điểm thực hiện. Việc không phải thông báo cũng không miễn trừ: Ủy ban vẫn có quyền xử lý nếu thương vụ gây tác động hạn chế cạnh tranh đáng kể (Điều 30).
Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ
- Quan hệ với luật chuyên ngành: luật khác quy định khác về hành vi, hình thức tập trung kinh tế thì áp dụng luật đó; còn thủ tục điều tra, miễn trừ, thông báo tập trung kinh tế luôn theo Luật Cạnh tranh (Điều 4).
- Quan hệ với Luật Sở hữu trí tuệ: cạnh tranh không lành mạnh liên quan chỉ dẫn thương mại, tên miền xử lý theo Điều 130 Luật Sở hữu trí tuệ.
- Bán hàng đa cấp: nay thuộc Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 và Nghị định 137/2026/NĐ-CP (hiệu lực 01/7/2026); xem bán hàng đa cấp.
- Cơ quan nhà nước bị cấm ép buộc, phân biệt đối xử, can thiệp trái pháp luật vào cạnh tranh (khoản 1 Điều 8); Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia yêu cầu chấm dứt, khắc phục và bồi thường (khoản 1 Điều 113).
Những chỗ hay hiểu sai
- Sai: "Luật Cạnh tranh chỉ dành cho tập đoàn lớn." — Đúng: phần cạnh tranh không lành mạnh áp dụng cho cả hộ kinh doanh, cá nhân bán hàng.
- Sai: "Ngưỡng tập trung kinh tế 6.000 tỷ là vĩnh viễn." — Đúng: Nghị quyết 66.18/2026/NQ-CP hiệu lực tới hết 28/02/2027.
- Sai: "Quảng cáo so sánh sai sự thật vẫn xử lý theo Luật Cạnh tranh như trước." — Đúng: so sánh không chứng minh được nhằm lôi kéo khách vẫn thuộc khoản 5 Điều 45, nhưng vi phạm về nội dung quảng cáo nói chung xử lý theo pháp luật quảng cáo.
- Sai: "Cục Quản lý cạnh tranh vẫn xử lý vụ việc." — Đúng: chức năng này đã chuyển về Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia.
Thuật ngữ tiếng Anh tương đương
Competition law là cách gọi chung ở châu Âu và châu Á; Hoa Kỳ dùng antitrust law. Văn bản dịch chính thức thường gọi Luật Cạnh tranh là Law on Competition; Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia là Vietnam Competition Commission (VCC). Kiểm soát tập trung kinh tế là merger control.
Thuật ngữ liên quan
- Hành vi hạn chế cạnh tranh — trụ cột thứ nhất
- Tập trung kinh tế — trụ cột thứ hai
- Hành vi cạnh tranh không lành mạnh — trụ cột thứ ba
- Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia — cơ quan thực thi
- Vụ việc cạnh tranh — tố tụng cạnh tranh
- Quyền tự do cạnh tranh — nguyên tắc nền tại Điều 5
- Xử lý vi phạm pháp luật cạnh tranh — chế tài
Căn cứ pháp lý
- Luật Cạnh tranh số 23/2018/QH14 — hiệu lực từ 01/7/2019, thay thế Luật Cạnh tranh số 27/2004/QH11.
- Nghị định 35/2020/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều của Luật Cạnh tranh.
- Nghị định 75/2019/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực cạnh tranh; Nghị định 102/2026/NĐ-CP sửa đổi (hiệu lực 20/5/2026).
- Nghị định 03/2023/NĐ-CP về chức năng, nhiệm vụ của Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia.
- Nghị quyết 66.18/2026/NQ-CP ngày 18/5/2026 — Phụ lục I.2 (hiệu lực 01/7/2026 đến hết 28/02/2027).
- Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017, 2025) — Điều 217.
Hỏi đáp nhanh
Luật Cạnh tranh có áp dụng với hộ kinh doanh, cá nhân bán hàng online không?
Có. Đối tượng áp dụng là "tổ chức, cá nhân kinh doanh" (gọi chung là doanh nghiệp) theo khoản 1 Điều 2, nên hộ kinh doanh, cá nhân bán hàng trên mạng vẫn có thể vi phạm, nhất là các hành vi cạnh tranh không lành mạnh như đưa tin sai về đối thủ, so sánh không chứng minh được. Mức phạt tối đa với cá nhân bằng một nửa tổ chức.
Khi Luật Cạnh tranh và luật chuyên ngành quy định khác nhau thì theo luật nào?
Về hành vi hạn chế cạnh tranh, hình thức tập trung kinh tế, hành vi cạnh tranh không lành mạnh và cách xử lý cạnh tranh không lành mạnh, nếu luật khác quy định khác thì áp dụng luật đó (khoản 2 Điều 4). Nhưng thủ tục điều tra, xử lý vụ việc cạnh tranh, miễn trừ và thông báo tập trung kinh tế thì bắt buộc theo Luật Cạnh tranh (khoản 1 Điều 4).
Nghị quyết 66.18/2026/NQ-CP có sửa Luật Cạnh tranh không?
Không sửa luật. Nghị quyết điều chỉnh thủ tục hành chính và ngưỡng tại Nghị định 35/2020/NĐ-CP trong thời gian có hiệu lực, từ 01/7/2026 đến hết 28/02/2027: nâng ngưỡng tài sản, doanh thu lên 6.000 tỷ đồng, giá trị giao dịch lên 2.000 tỷ đồng; cắt giảm hồ sơ thông báo tập trung kinh tế và hồ sơ miễn trừ; rút thời hạn quyết định miễn trừ xuống 45 ngày. Nếu trong thời gian đó có văn bản quy phạm mới quy định về các thủ tục này thì quy định tương ứng của nghị quyết hết hiệu lực.
Lưu ý: Bài viết tổng hợp quy định đang có hiệu lực tại thời điểm đăng và chỉ mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến pháp lý cho một vụ việc cụ thể. Văn bản pháp luật có thể được sửa đổi; vui lòng đối chiếu bản mới nhất hoặc trao đổi với luật sư trước khi quyết định.