Xử lý vi phạm pháp luật cạnh tranh

Xử lý vi phạm pháp luật cạnh tranh là toàn bộ các biện pháp Nhà nước áp dụng với tổ chức, cá nhân vi phạm Luật Cạnh tranh: xử phạt hành chính do Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia quyết định, kỷ luật với người có chức vụ, truy cứu trách nhiệm hình sự khi đủ yếu tố tội phạm, và buộc bồi thường cho người bị thiệt hại. Điểm khác biệt lớn nhất so với xử phạt hành chính thông thường là mức phạt tính theo phần trăm doanh thu.

Định nghĩa theo văn bản pháp luật

1. Tổ chức, cá nhân có hành vi vi phạm pháp luật về cạnh tranh thì tuỳ theo tính chất, mức độ vi phạm mà bị xử lý kỷ luật, xử phạt vi phạm hành chính hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự; nếu gây thiệt hại đến lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân thì phải bồi thường thiệt hại theo quy định của pháp luật.

Khoản 1 Điều 110 Luật Cạnh tranh số 23/2018/QH14 (hiệu lực từ 01/7/2019)

Giải nghĩa dễ hiểu

Hình thức xử phạt (Điều 110)

• Chính: cảnh cáo hoặc phạt tiền.
• Bổ sung: thu hồi giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp, tước giấy phép, chứng chỉ hành nghề; tịch thu tang vật, phương tiện; tịch thu khoản lợi nhuận thu được.
• Khắc phục hậu quả: cơ cấu lại doanh nghiệp lạm dụng vị trí thống lĩnh, độc quyền; loại bỏ điều khoản vi phạm khỏi hợp đồng; chia, tách, bán lại phần vốn, tài sản sau tập trung kinh tế; chịu kiểm soát giá; cải chính công khai.

Trần phạt tiền (Điều 111) với tổ chức

• Thỏa thuận hạn chế cạnh tranh, lạm dụng vị trí thống lĩnh, độc quyền: 10% doanh thu trên thị trường liên quan năm tài chính liền kề, nhưng phải thấp hơn mức phạt tiền thấp nhất của Bộ luật Hình sự.
• Vi phạm về tập trung kinh tế: 05% doanh thu trên thị trường liên quan.
• Cạnh tranh không lành mạnh: 2 tỷ đồng.
• Vi phạm khác (cung cấp thông tin, cản trở điều tra…): 200 triệu đồng.

Cá nhân chịu tối đa một nửa. Khung cụ thể từng hành vi nằm trong Nghị định 75/2019/NĐ-CP.

Cách ra mức phạt cụ thể từ 20/5/2026

Nghị định 102/2026/NĐ-CP viết lại khoản 8 Điều 4: mức phạt là mức trung bình của khung. Có 01 tình tiết giảm nhẹ thì phạt trong khoảng trên mức tối thiểu đến dưới mức trung bình, nhưng không thấp hơn trung bình cộng của mức tối thiểu và mức trung bình; từ 02 tình tiết thì áp mức tối thiểu. Tăng nặng tính đối xứng lên phía trên. Có cả hai loại thì bù trừ một đổi một. Danh sách tình tiết nằm ở Điều 5 Nghị định 75.

Chính sách khoan hồng (Điều 112)

Chỉ cho thỏa thuận hạn chế cạnh tranh bị cấm, tối đa 03 doanh nghiệp đầu tiên: miễn 100%, giảm 60% và 40% tiền phạt. Điều kiện: đã là một bên của thỏa thuận, tự nguyện khai báo trước khi có quyết định điều tra, cung cấp toàn bộ chứng cứ có giá trị đáng kể, hợp tác suốt quá trình. Không áp dụng cho doanh nghiệp đã ép buộc hoặc tổ chức người khác tham gia. Tình tiết đã dùng để hưởng khoan hồng không được tính thêm là giảm nhẹ (khoản 3 Điều 5 Nghị định 75).

Phân biệt xử lý vi phạm cạnh tranh với xử phạt vi phạm hành chính thông thường

Ví dụ tình huống

Ba nhà phân phối thép xây dựng cùng thị trường miền Trung là A, B, C thống nhất tăng giá 8% từ tháng 1/2026. Doanh thu năm 2025 trên thị trường liên quan: A 500 tỷ, B 300 tỷ, C 200 tỷ đồng. Tháng 4/2026, trước khi có quyết định điều tra, B nộp đơn xin khoan hồng kèm biên bản các cuộc họp; một tháng sau, vẫn trước khi có quyết định điều tra, C khai báo và bổ sung chứng cứ mới.

Khung phạt là 01%–10% doanh thu (Điều 6 Nghị định 75), mức trung bình 5,5%. Nếu không có tình tiết khác: A bị phạt 5,5% × 500 tỷ = 27,5 tỷ đồng; B được miễn 100%; C bị tính 5,5% × 200 tỷ = 11 tỷ đồng, giảm 60% còn 4,4 tỷ đồng. Cả ba bị buộc loại bỏ điều khoản thỏa thuận và có thể bị tịch thu khoản lợi nhuận. Thị phần kết hợp của ba bên nếu từ 30% trở lên và thiệt hại cho người khác từ 1 tỷ đồng hoặc thu lợi bất chính từ 500 triệu đồng thì hồ sơ có dấu hiệu tội vi phạm quy định về cạnh tranh (Điều 217 Bộ luật Hình sự), phải chuyển cơ quan điều tra (Điều 85 Luật Cạnh tranh). Các công trình mua thép với giá bị đẩy lên có thể kiện đòi bồi thường.

Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ

• Thay đổi từ Nghị định 102/2026/NĐ-CP: bãi bỏ quy định về thẩm quyền phạt cảnh cáo của Chủ tịch Ủy ban và Hội đồng xử lý đối với nhóm tập trung kinh tế, cạnh tranh không lành mạnh và hạn chế cạnh tranh; các nhóm này xử phạt bằng tiền. Với "vi phạm khác", Chủ tịch Ủy ban và Hội đồng được phạt cảnh cáo, phạt tiền đến 100 triệu đồng với cá nhân, 200 triệu đồng với tổ chức (Điều 28 mới).
• Cơ quan nhà nước cản trở cạnh tranh không bị phạt tiền; Ủy ban yêu cầu chấm dứt, khắc phục, bồi thường (khoản 1 Điều 113).
• Cưỡng chế: hết 15 ngày không tự nguyện thi hành thì yêu cầu cơ quan thi hành án dân sự cấp tỉnh nơi có trụ sở, nơi cư trú hoặc nơi có tài sản của bên phải thi hành, kể cả tiền lãi chậm nộp (khoản 4 Điều 33 Nghị định 75).
• Chuyển tiếp: hành vi trước 20/5/2026 nhưng bị điều tra sau đó, hoặc còn tiếp diễn, áp dụng Nghị định 102 (Điều 19 Nghị định 102).

Những chỗ hay hiểu sai

• Sai: phạt 10% tổng doanh thu của doanh nghiệp. Đúng: 10% là trần, tính trên doanh thu ở thị trường liên quan, không phải toàn bộ doanh thu.
• Sai: Ủy ban chọn mức phạt tùy ý trong khung. Đúng: từ 20/5/2026 mặc định là mức trung bình, chỉ thay đổi theo số tình tiết.
• Sai: khai báo bất cứ lúc nào cũng được khoan hồng. Đúng: phải trước khi có quyết định điều tra, và chỉ ba doanh nghiệp đầu tiên.
• Sai: nộp phạt xong là hết trách nhiệm. Đúng: trách nhiệm bồi thường dân sự và trách nhiệm hình sự (nếu có) vẫn còn.

Thuật ngữ tiếng Anh tương đương

Dịch là handling of competition law violations hoặc competition law enforcement; tiền phạt là fine (không dùng "penalty fee"). Chính sách khoan hồng là leniency programme; miễn hoàn toàn là immunity, giảm là reduction of fines. Biện pháp khắc phục là remedies, cơ cấu lại doanh nghiệp là structural remedy.

Thuật ngữ liên quan

• Vụ việc cạnh tranh — thủ tục dẫn tới quyết định xử lý
• Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia — cơ quan có thẩm quyền xử lý
• Thỏa thuận hạn chế cạnh tranh — nhóm duy nhất được khoan hồng
• Thị trường liên quan — căn cứ tính doanh thu để phạt
• Biện pháp khắc phục hậu quả — các biện pháp đi kèm tiền phạt
• Truy cứu trách nhiệm hình sự — khi vi phạm đủ yếu tố tội phạm
• Xử phạt vi phạm hành chính — chế độ chung để so sánh

Căn cứ pháp lý

• Luật Cạnh tranh số 23/2018/QH14 — Điều 85, 110–115.
• Nghị định 75/2019/NĐ-CP, sửa đổi bởi Nghị định 102/2026/NĐ-CP ngày 31/3/2026 (hiệu lực 20/5/2026); Văn bản hợp nhất 28/VBHN-BCT ngày 10/4/2026.
• Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13 (sửa đổi 2017, 2025) — Điều 217, 217a, 222.

Hỏi đáp nhanh

"Doanh thu trên thị trường liên quan" để tính tiền phạt là doanh thu nào?

Là tổng doanh thu của doanh nghiệp vi phạm trên thị trường liên quan trong năm tài chính liền kề trước năm thực hiện hành vi, không phải toàn bộ doanh thu của doanh nghiệp (khoản 1 Điều 111 Luật Cạnh tranh). Nếu các bên ở các công đoạn khác nhau của một chuỗi cung ứng, doanh thu tính trên tất cả các thị trường liên quan đến hành vi; nếu doanh thu đó bằng 0 thì phạt 100–200 triệu đồng (khoản 3, 4 Điều 4 Nghị định 75/2019/NĐ-CP sửa đổi).

Bị phạt rồi thì có phải nộp ngay không, hay chờ khiếu nại xong?

Phải chấp hành trong 15 ngày kể từ ngày quyết định xử lý vụ việc cạnh tranh có hiệu lực (Điều 31 Nghị định 75). Quyết định có hiệu lực khi hết thời hạn khiếu nại 30 ngày (Điều 95 Luật Cạnh tranh), kể cả khi đã khiếu nại, trừ khi Chủ tịch Ủy ban tạm đình chỉ thi hành (Điều 99). Tiền phạt nộp tại Kho bạc Nhà nước, ngân hàng được ủy nhiệm thu hoặc chuyển khoản qua Cổng Dịch vụ công quốc gia.

Chính sách khoan hồng có áp dụng cho hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh không?

Không. Điều 112 chỉ áp dụng cho doanh nghiệp tham gia thỏa thuận hạn chế cạnh tranh bị cấm theo Điều 12. Lạm dụng vị trí thống lĩnh, cạnh tranh không lành mạnh hay vi phạm tập trung kinh tế chỉ được xem xét tình tiết giảm nhẹ như tự nguyện khai báo, khắc phục hậu quả, vi phạm lần đầu.

Khi nào vi phạm cạnh tranh bị xử lý hình sự?

Khi thỏa thuận hạn chế cạnh tranh thuộc các trường hợp tại Điều 217 Bộ luật Hình sự gây thiệt hại từ 1 tỷ đồng hoặc thu lợi bất chính từ 500 triệu đồng; riêng thỏa thuận ấn định giá, chia thị trường, hạn chế sản lượng… còn đòi hỏi thị phần kết hợp từ 30%. Pháp nhân thương mại bị phạt 1–3 tỷ đồng, nặng hơn có thể bị đình chỉ hoạt động 06 tháng đến 02 năm. Thông thầu thuộc Điều 222, đa cấp trái phép thuộc Điều 217a.