Thị trường liên quan

Thị trường liên quan là "sân chơi" cụ thể nơi các doanh nghiệp thật sự cạnh tranh với nhau, được khoanh theo hai chiều: sản phẩm (những hàng hóa, dịch vụ người mua coi là thay thế được cho nhau) và địa lý (vùng mà người mua có thể chuyển sang mua của người bán khác). Mọi phép tính thị phần, mọi kết luận về thống lĩnh, độc quyền hay tập trung kinh tế đều bắt đầu từ việc khoanh vùng này.

Định nghĩa theo văn bản pháp luật

Thị trường liên quan là thị trường của những hàng hóa, dịch vụ có thể thay thế cho nhau về đặc tính, mục đích sử dụng và giá cả trong khu vực địa lý cụ thể có các điều kiện cạnh tranh tương tự và có sự khác biệt đáng kể với các khu vực địa lý lân cận.

Khoản 7 Điều 3 Luật Cạnh tranh số 23/2018/QH14 (hiệu lực từ 01/7/2019)

Điều 9 cùng luật tách thành thị trường sản phẩm liên quan và thị trường địa lý liên quan; Mục 1 Chương II Nghị định 35/2020/NĐ-CP (Điều 3–8) quy định tiêu chí và phương pháp xác định cụ thể.

Giải nghĩa dễ hiểu

Thị trường sản phẩm: ba phép thử thay thế

• Về đặc tính: giống hoặc tương tự về đặc điểm, thành phần, tính chất lý hóa, tính năng kỹ thuật, tác dụng phụ, khả năng hấp thu của người dùng (khoản 2 Điều 4 Nghị định 35/2020/NĐ-CP).
• Về mục đích sử dụng: mục đích sử dụng chủ yếu giống nhau (khoản 3).
• Về giá: chênh nhau không quá 5% trong điều kiện giao dịch tương tự (khoản 4). Chênh trên 5% thì xét thêm: độ co giãn chéo của cầu, chi phí và thời gian chuyển đổi, tập quán tiêu dùng, quy định pháp luật…

Khi cần, Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia dùng phép thử khảo sát: hàng hóa được coi là thay thế về giá nếu ít nhất 35% trong mẫu ngẫu nhiên 1.000 người tiêu dùng tại khu vực chuyển sang hoặc định chuyển sang mua hàng khác khi giá tăng quá 10% và duy trì 06 tháng liên tiếp; khu vực dưới 1.000 người thì mẫu tối thiểu 50% số người tiêu dùng (khoản 6 Điều 4). Đây là phiên bản Việt Nam của phép thử "nhà độc quyền giả định" trong luật cạnh tranh quốc tế.

Khả năng thay thế về cung

Ngoài phía người mua, còn xét phía người bán: nếu giá tăng 5%–10% mà các doanh nghiệp khác chuyển sang sản xuất sản phẩm đó trong dưới 06 tháng không tăng đáng kể chi phí, họ cũng được tính vào thị trường (Điều 5).

Thị trường địa lý

Ranh giới xét theo nơi đặt cơ sở kinh doanh, chi phí và thời gian vận chuyển, rào cản gia nhập, tập quán tiêu dùng (khoản 2 Điều 7). Một khu vực được coi là có điều kiện cạnh tranh tương tự, khác biệt với vùng lân cận, khi chi phí, thời gian vận chuyển trong khu vực làm giá tăng không quá 10% (còn chở từ ngoài vào thì đội giá hơn), hoặc khi có rào cản gia nhập theo Điều 8 — rào cản pháp lý, tài chính, chi phí chìm, kiểm soát hạ tầng thiết yếu, tập quán, quyền sở hữu trí tuệ.

Phân biệt thị trường sản phẩm và thị trường địa lý liên quan

Ví dụ tình huống

Năm 2026, Công ty CP Xi măng Lam Hồng (Nghệ An) dự định mua 60% cổ phần một nhà máy xi măng ở Hà Tĩnh. Hai bên lập luận thị trường liên quan là "xi măng toàn quốc", nơi thị phần kết hợp chỉ khoảng 6%. Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia xem xét: xi măng bao là hàng nặng, giá thấp; chở từ các tỉnh phía Bắc hoặc Thanh Hóa vào làm giá tăng 12%–18%; người mua dân dụng ở Nghệ An, Hà Tĩnh hầu như không mua từ ngoài vùng. Xi măng rời bán cho trạm trộn bê tông có kênh phân phối, khách hàng khác hẳn.

Với chi phí vận chuyển làm giá tăng trên 10%, Ủy ban có cơ sở khoanh thị trường địa lý là khu vực Nghệ An – Hà Tĩnh, và thị trường sản phẩm là xi măng bao. Trên thị trường hẹp này, thị phần kết hợp của hai bên là 27% — vượt ngưỡng 20% nên thương vụ phải thông báo tập trung kinh tế, dù các ngưỡng tài sản, doanh thu, giá trị giao dịch đã được nâng gấp đôi từ 01/7/2026 (ngưỡng thị phần kết hợp 20% giữ nguyên).

Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ

• Dùng ở đâu: tính thị phần để xác định vị trí thống lĩnh, vị trí độc quyền; đánh giá thỏa thuận giữa doanh nghiệp "trên cùng thị trường liên quan"; ngưỡng thị phần kết hợp trong thông báo tập trung kinh tế; cơ sở tính tiền phạt (doanh thu trên thị trường liên quan).
• Trường hợp đặc biệt: thị trường có thể là một nhóm hàng đặc thù hoặc gắn với phương thức giao dịch dùng công nghệ thông tin; có thể xét thêm sản phẩm bổ trợ — sản phẩm mà giá tăng thì cầu đối với sản phẩm chính giảm (Điều 6). Đây là căn cứ để phân tích nền tảng số hai mặt.
• Tham vấn: Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia có quyền hỏi ý kiến cơ quan quản lý ngành, doanh nghiệp, chuyên gia (khoản 2 Điều 3 Nghị định 35/2020/NĐ-CP).
• Tiền phạt tính trên doanh thu thị trường liên quan, không phải tổng doanh thu doanh nghiệp; riêng thỏa thuận dọc và tập trung kinh tế giữa các khâu trong chuỗi thì cộng doanh thu tất cả thị trường liên quan đến hành vi (khoản 4 Điều 4 Nghị định 75/2019/NĐ-CP, sửa đổi 2026).

Những chỗ hay hiểu sai

• Sai: "Thị trường liên quan là ngành kinh doanh ghi trong giấy đăng ký doanh nghiệp." — Đúng: xác định theo khả năng thay thế trong mắt người mua, không theo mã ngành.
• Sai: "Cùng công dụng là cùng thị trường." — Đúng: còn phải xét giá; hai sản phẩm cùng công dụng nhưng giá chênh nhiều có thể thuộc hai thị trường.
• Sai: "Thị trường địa lý mặc định là cả nước." — Đúng: có thể chỉ vài tỉnh, thậm chí một đô thị, nếu vận chuyển đắt hoặc có rào cản.
• Sai: "Một lần xác định là dùng mãi." — Đúng: thị trường được xác định theo từng vụ việc, theo thời điểm; công nghệ, tập quán đổi thì thị trường đổi.

Thuật ngữ tiếng Anh tương đương

Relevant market, gồm relevant product market và relevant geographic market. Phép thử khảo sát khi giá tăng 5%–10% trong luật quốc tế gọi là SSNIP test (small but significant non-transitory increase in price) hay hypothetical monopolist test; thay thế phía cầu là demand-side substitutability, phía cung là supply-side substitutability.

Thuật ngữ liên quan

• Thị phần — tỷ lệ tính trên thị trường liên quan
• Vị trí thống lĩnh thị trường — ngưỡng 30% đo trên thị trường liên quan
• Vị trí độc quyền — không có đối thủ trên thị trường liên quan
• Tập trung kinh tế — đánh giá tác động trên thị trường liên quan
• Thông báo tập trung kinh tế — ngưỡng thị phần kết hợp 20%
• Thỏa thuận hạn chế cạnh tranh — phân biệt thỏa thuận ngang, dọc theo thị trường

Căn cứ pháp lý

• Luật Cạnh tranh số 23/2018/QH14 — khoản 7 Điều 3, Điều 9, 10; hiệu lực từ 01/7/2019, còn hiệu lực.
• Nghị định 35/2020/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều của Luật Cạnh tranh — Điều 3–8; còn hiệu lực (Điều 13 điều chỉnh tạm thời bởi Nghị quyết 66.18/2026/NQ-CP).
• Nghị định 75/2019/NĐ-CP — khoản 4 Điều 4 về doanh thu trên thị trường liên quan, sửa đổi bởi Nghị định 102/2026/NĐ-CP.

Hỏi đáp nhanh

Doanh nghiệp có được tự xác định thị trường liên quan khi lập hồ sơ thông báo tập trung kinh tế không?

Có, doanh nghiệp phải tự khai thông tin thị phần trong lĩnh vực dự định tập trung kinh tế (điểm g khoản 1 Điều 34 Luật Cạnh tranh), nên buộc phải tự khoanh thị trường liên quan. Tuy nhiên Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia không bị ràng buộc bởi cách khoanh đó và có thể tham vấn cơ quan quản lý ngành, doanh nghiệp khác để xác định lại (khoản 2 Điều 3 Nghị định 35/2020/NĐ-CP).

Bán hàng trên sàn thương mại điện tử và bán ở cửa hàng có cùng một thị trường không?

Tùy vụ việc. Nghị định 35/2020/NĐ-CP cho phép xác định thị trường sản phẩm trong trường hợp đặc biệt theo phương thức giao dịch đặc thù, "bao gồm các phương thức có sử dụng công nghệ thông tin" (Điều 6). Nếu người mua coi hai kênh là thay thế cho nhau thì chung thị trường; nếu dịch vụ sàn (kết nối người bán – người mua) có đặc tính riêng thì có thể là thị trường riêng, kèm thị trường các sản phẩm bổ trợ.

Vì sao doanh nghiệp bị điều tra luôn muốn thị trường liên quan rộng?

Vì thị phần là tỷ lệ trên tổng thị trường. Thị trường càng rộng, mẫu số càng lớn, thị phần càng nhỏ — có thể kéo xuống dưới ngưỡng 30% của vị trí thống lĩnh hay dưới 20% của ngưỡng thông báo tập trung kinh tế. Ngược lại, bên khiếu nại thường lập luận thị trường hẹp.