Sở giao dịch chứng khoán

Sở giao dịch chứng khoán là doanh nghiệp được Nhà nước giao độc quyền tổ chức và vận hành thị trường giao dịch chứng khoán. Ở Việt Nam hiện có một Sở giao dịch chứng khoán Việt Nam (công ty mẹ) với hai công ty con là Sở giao dịch chứng khoán TP. Hồ Chí Minh và Sở giao dịch chứng khoán Hà Nội; Sở ban hành quy chế giao dịch, chấp thuận và hủy niêm yết, giám sát giao dịch, nhưng không phải cơ quan nhà nước.

Định nghĩa theo văn bản pháp luật

"Sở giao dịch chứng khoán Việt Nam là doanh nghiệp được thành lập và hoạt động theo quy định của Luật này và Luật Doanh nghiệp, do Nhà nước nắm giữ trên 50% vốn điều lệ hoặc tổng số cổ phần có quyền biểu quyết."

Khoản 1 Điều 43 Luật Chứng khoán số 54/2019/QH14 (hiệu lực từ 01/01/2021; sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 56/2024/QH15)

Khoản 2 Điều 42 khẳng định: ngoài Sở giao dịch chứng khoán Việt Nam và công ty con, không tổ chức, cá nhân nào được tổ chức và vận hành thị trường giao dịch chứng khoán.

Giải nghĩa dễ hiểu

Ai lập, ai quản

Thủ tướng Chính phủ quyết định thành lập, giải thể, mô hình hoạt động, hình thức sở hữu và việc lập công ty con theo đề nghị của Bộ trưởng Bộ Tài chính (khoản 2 Điều 43). Chủ tịch Hội đồng thành viên hoặc Hội đồng quản trị và Tổng giám đốc do Bộ trưởng Bộ Tài chính phê chuẩn hoặc bổ nhiệm, có ý kiến của Chủ tịch Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (khoản 2 Điều 44). Sở và công ty con chịu quản lý, giám sát của Ủy ban (khoản 3 Điều 43).

Quyền chính (khoản 1 Điều 46)

• Ban hành quy chế niêm yết, giao dịch, công bố thông tin, thành viên — sau khi Ủy ban chấp thuận.
• Tổ chức, vận hành thị trường; cảnh báo, kiểm soát, hạn chế giao dịch; tạm ngừng, đình chỉ giao dịch một hoặc một số chứng khoán khi giá, khối lượng biến động bất thường hoặc tổ chức niêm yết không khắc phục nguyên nhân bị cảnh báo.
• Chấp thuận, thay đổi, hủy bỏ niêm yết, đăng ký giao dịch và giám sát việc duy trì điều kiện niêm yết.
• Chấp thuận, hủy bỏ tư cách thành viên; kiểm tra, xử lý vi phạm theo quy chế; làm trung gian hòa giải tranh chấp giữa các thành viên.

Nghĩa vụ chính (khoản 2 Điều 46)

Bảo đảm giao dịch công khai, công bằng, trật tự, an toàn; giám sát giao dịch và việc công bố thông tin của tổ chức niêm yết, nhà đầu tư thuộc diện công bố; báo cáo Ủy ban các biến động, vi phạm; phối hợp với Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ và cơ quan điều tra.

Thành viên (Điều 47)

Thành viên giao dịch là công ty chứng khoán; thành viên giao dịch đặc biệt là ngân hàng thương mại, chi nhánh ngân hàng nước ngoài và tổ chức khác được chấp thuận (chủ yếu cho công cụ nợ của Chính phủ). Nhà đầu tư không giao dịch trực tiếp với Sở mà qua thành viên.

Phân biệt Sở giao dịch chứng khoán với Ủy ban Chứng khoán Nhà nước và Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ

Ví dụ tình huống

Công ty Cổ phần Thủy sản Cà Mau Xanh niêm yết từ 2018. Báo cáo tài chính kiểm toán các năm 2023, 2024, 2025 đều lỗ. Tháng 4/2026, sau khi nhận báo cáo năm 2025, Sở giao dịch chứng khoán TP. Hồ Chí Minh ra quyết định hủy niêm yết bắt buộc theo điểm e khoản 1 Điều 120 Nghị định 155/2020/NĐ-CP (sửa đổi bởi Nghị định 245/2025/NĐ-CP): thua lỗ trên báo cáo tài chính năm được kiểm toán 03 năm liên tục gần nhất.

Cổ phiếu còn được giao dịch tối đa 30 ngày kể từ ngày ra quyết định để nhà đầu tư có lối ra (khoản 4 Điều 120 sửa đổi). Vì công ty vẫn là công ty đại chúng, cổ phiếu phải đăng ký giao dịch trên Upcom (khoản 2 Điều 120; điểm b khoản 1 Điều 133). Ông Hồ Thanh Tâm, cổ đông nắm 20.000 cổ phiếu, không mất quyền cổ đông; nếu cho rằng công ty công bố thông tin sai để che giấu tình trạng lỗ, ông có thể tố cáo tới Ủy ban Chứng khoán Nhà nước và khởi kiện đòi bồi thường, chứ Sở giao dịch không giải quyết bồi thường cho ông.

Áp dụng trong thực tế và ngoại lệ

• Thời hạn chấp thuận: Sở chấp thuận đăng ký giao dịch Upcom trong 05 ngày làm việc kể từ khi nhận hồ sơ hợp lệ (khoản 1 Điều 135 Nghị định 155/2020/NĐ-CP sửa đổi); niêm yết đồng thời với IPO có quy trình riêng tại Điều 111a.
• Ngày giao dịch đầu tiên: tổ chức niêm yết phải đăng ký ngày giao dịch đầu tiên trong 05 ngày làm việc kể từ quyết định chấp thuận; ngày giao dịch cách ít nhất 06 ngày làm việc kể từ ngày Sở nhận đề nghị và không quá 30 ngày kể từ quyết định (khoản 6 Điều 111a).
• Không đưa cổ phiếu vào giao dịch trong 30 ngày kể từ ngày được chấp thuận niêm yết là một trường hợp hủy niêm yết bắt buộc (điểm đ khoản 1 Điều 120 sửa đổi).
• Ngoại lệ: vì nhiệm vụ kinh tế – xã hội, an ninh – quốc phòng, Thủ tướng Chính phủ có thể quyết định không áp dụng hủy niêm yết do thua lỗ với từng trường hợp (khoản 7 Điều 120).

Những chỗ hay hiểu sai

• Sai: "Sở giao dịch là cơ quan nhà nước như Sở Tài chính". — Đúng: đây là doanh nghiệp; chữ "Sở" chỉ là tên gọi.
• Sai: "Được niêm yết nghĩa là Sở bảo đảm công ty làm ăn tốt". — Đúng: Sở xét hồ sơ dựa trên tài liệu được cung cấp; tổ chức niêm yết và tổ chức tư vấn, kiểm toán chịu trách nhiệm về tính trung thực (Điều 11a Luật Chứng khoán).
• Sai: "Bị hủy niêm yết thì cổ phiếu thành giấy lộn". — Đúng: cổ phiếu chuyển sang Upcom nếu công ty còn là công ty đại chúng; quyền cổ đông không đổi.
• Sai: "Hai sàn HOSE và HNX là hai pháp nhân độc lập ngang hàng với Sở mẹ". — Đúng: từ khi có Sở giao dịch chứng khoán Việt Nam, HOSE và HNX là công ty con.

Thuật ngữ tiếng Anh tương đương

Sở giao dịch chứng khoán: stock exchange hoặc securities exchange; tên chính thức thường dùng Vietnam Exchange (VNX), Ho Chi Minh Stock Exchange (HOSE), Hanoi Stock Exchange (HNX). Thành viên giao dịch: trading member; hủy niêm yết bắt buộc: mandatory delisting. Không dịch "Sở" là "Department" — dễ khiến người đọc nước ngoài tưởng là cơ quan hành chính địa phương.

Thuật ngữ liên quan

• Thị trường chứng khoán — thị trường do Sở tổ chức.
• Niêm yết chứng khoán — việc Sở chấp thuận và giám sát.
• Ủy ban Chứng khoán Nhà nước — cơ quan quản lý Sở.
• Công ty chứng khoán — thành viên giao dịch của Sở.
• Thanh toán giao dịch chứng khoán — khâu sau khớp lệnh, do Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ đảm nhận.
• Công ty đại chúng — cổ phiếu phải lên hệ thống giao dịch của Sở.

Căn cứ pháp lý

• Luật Chứng khoán số 54/2019/QH14, Điều 11a, 42 – 49, 132, 133 — hiệu lực từ 01/01/2021; sửa đổi bởi Luật số 56/2024/QH15.
• Nghị định 155/2020/NĐ-CP, Điều 97 – 137 — sửa đổi bởi Nghị định 245/2025/NĐ-CP (hiệu lực 11/9/2025).
• Quyết định 37/2020/QĐ-TTg về tổ chức và hoạt động của Sở giao dịch chứng khoán Việt Nam.

Hỏi đáp nhanh

Sở giao dịch chứng khoán có quyền phạt tiền doanh nghiệp niêm yết không?

Không phạt vi phạm hành chính. Sở giao dịch kiểm tra, xử lý vi phạm đối với thành viên, tổ chức niêm yết, tổ chức đăng ký giao dịch theo quy chế của Sở (điểm i khoản 1 Điều 46) — như cảnh báo, kiểm soát, hạn chế giao dịch, hủy niêm yết. Xử phạt hành chính thuộc thẩm quyền Chủ tịch Ủy ban Chứng khoán Nhà nước và thanh tra chứng khoán (khoản 6 Điều 132).

Nhà đầu tư cá nhân có thể nhờ Sở giao dịch chứng khoán hòa giải tranh chấp với công ty chứng khoán không?

Theo điểm h khoản 1 Điều 46, Sở làm trung gian hòa giải theo yêu cầu của thành viên khi có tranh chấp liên quan hoạt động giao dịch. Nhà đầu tư cá nhân giải quyết tranh chấp với công ty chứng khoán qua thương lượng, hòa giải, trọng tài hoặc Tòa án (Điều 133), có thể khiếu nại, tố cáo tới Ủy ban Chứng khoán Nhà nước.

Cổ phiếu bị hủy niêm yết thì nhà đầu tư có mất cổ phiếu không?

Không. Quyền sở hữu vẫn nguyên. Nếu công ty vẫn là công ty đại chúng, cổ phiếu phải chuyển sang đăng ký giao dịch trên Upcom (khoản 2 Điều 120 Nghị định 155/2020/NĐ-CP). Thanh khoản và giá thường giảm mạnh nên nhà đầu tư cần theo dõi các cảnh báo trước đó.